يوولسمه برخه

ملا صاحب هغه كال هم د ښوونځي په خدمت كې او د خپل ملك پټي په پالنه تېر كړ، كله به په چاردره كې و، كله په ارچه كې، باغ يې ښه وده كړې وه او ولې يې هم ښې رابوټېدلې وې، له ولسوال سره يې هم هغه شان د شكونو په تيارو كې ليده كاته كېدل، ولسوال په دې نه و موفق شوى، چې د ملا صاحب څېره په وضاحت سره وويني او د ده په هكله نهايي نظريه قايمه كړي، برسېره پر دې چې په لسو پنځلسو ورځو كې به يې په خپله هم ورسره ليدل دوه درې تنه نور يې هم موظف كړي وو، چې د ملا صاحب حركات وڅاري او راپورونه يې ده ته راوړي، په خپله يې څه مواد لاسته نه وو ورغلي، راپورونه هم ګمراه كوونكي وو. كله به داسې راپور و، چې ملا صاحب يو مرموز انسان دى، مرموز كارونه كوي، هم په پلمه ارچې ته ځي راځي او هلته يا په امام صاحب كې له مختلفو خلكو سره ګوري، له هر وړ خلكو سره يې راشه درشه ده...
كله به له راپورو څخه دا نتيجه ترلاسه كېده چې ملا يو لا ابالي، له پښو سپك او حريص سړى دى. تر ناسته په ولاړه خوښ دى او تر حضر په سفر راضي.
ولسوال ته دا راپورونه هم هوايي ډزې ښكارېدې.
ملا صاحب دلته او هلته ډېر خلك پېژندلي او په مختلفو قومونو كې يې د مختلفو سويو ياران دوستان موندلي وو، چې بېكاره به وو. كلي په كلي او كور په كور به يې د يارانو پوښتنه كوله. تا به ويل څه يې ورك كړي دي، په كومه وركه پسې ګرځي، خو چې دا وركه به څه وه، هېڅوك هم نه پوهېدل.
چې بيا كال رانوى شو، د ملا صاحب بادامو شګوفه راوړه، ونې يې لا وړې وې، خو څانګو يې د ګلونو تاجونه پر سر كړي وو، د ملا صاحب يو ارمان تر سره كېده، ډېر ورته په طبعه كې و، چې ورته كتل يې د بې څښتنه باغ ساتنه يو مشكل و، كه يې ورته رالېښل بل مشكل، ځكه چې نه يې كور جوړ كړى و، نه يې د معلمۍ له معاشه سترګې پټولاى شواى. فكر يې وكړ چې كډه راوكړي، چېرته به اړوي؟ په سپين ډاګ خو شپې نه تېرېږي، كه يې نه راولي شګوفې يې وليدې، ثمر به يې نه ويني او ممكن ماشومان يې د ونو څانكې په غوره كې ورماتې كړي. د كور معضله لا دومره ګرانه نه وه، چې يو دوه خونې يې جوړې كړې واى، كوچى سړى و، تر خوله يې تېرې وې، چمبر به يې بيا په كراره ترې ګرځولى و، د اومو خونو لوى مصرف د پوښلو لرګي وي، د لرګيو وعده حاجي صاحب وركړې وه، د بادامو تر پخېدو يې خونې پټېدې، پاتېده د معلمۍ خبره، چې كه راولېږدي له معاشه يې لاس خېژي، چې دا تنخواه هم ورباندې ودرېږي، كور به په څه چلوي؟
يو دوه شپې يې په دې خبره غور وكړ، بالاخره يې د حل لاره وموندله، په ارچې كې يې د شا و خوا كليو سپين ږيري د يوه كليوالي ښوونځي جوړولو ته ولمسول، چې كله يې د هغو موافقه حاصله كړه، د خلكو له خوا يې عريضه وليكله، د پوهنې لوى مديريت ته يې وروړه، مدير هسې هم ورسره جوړ و، د نويو ښوونځيو منظوري هم راغلې وه، فوراً يې امر وركړ، څو وخته وروسته يې ښوونځي پرانيستل شو، چې ملا صاحب يې لومړنى ښوونكى و.
ملا صاحب پخواني ښوونځي ته شا كړه، په ارچې كې يې د نوي ښوونځي په ابادولو او تدريس لاس پورې كړ، ډېر ژر دلومړي ټولګي تعليم پيل شو. چې د بارانونو موسم په تېرېدو راغى، د كور په جوړولو يې بنا وكړه، هغه هم د شا و خوا ځينو خلكو په همكارۍ ژر سر ته ورسېدو، بادام لا نه وو پاخه شوي چې ملا صاحب كډه راورسوله.
د ملا صاحب باغ دوه برخې و، لومړۍ برخه يې چې څلور جريبه به و، درې كاله پخوا ايښى و، چې لږ يې لږ لږ حاصل نيولى و، دوهمه برخه يې چې هغه هم دغومره مځكه نيولې وه، څه سږكال نهال په كې ايښي وو، څه تېر كال.
ملا صاحب په ارچې كې لا ښه وځلېد، ځكه چې يو يې پارسي ښه شوې وه، له وزبكو سره به بې تكلفه ږغېداى شو، بله دا چې د وزبكو او تركمنو له دود دستور سره لا په چاردره كې بلد شوى و، دلته ورسره اشنا راغلى و، برسېره پر دې هلته د حاجي صاحب په شعاع كې د ده شخصيت تت غوندې و، دلته تر ده خولور، منور او جهان ديده سړي نه وو، هغه هم په هغه نژدې شا و خوا كې.
چې دوه درې مياشتې ووتلې، د چاردرې ولسوال ارچې ته رابدل شو، په ارچې كې يې بيا له ملا صاحب سره وكتل، په زړه كې ورته خوښ شو، چې له لاسه الوتې مرغۍ يې بيا لومې ته رانژدې شوې وه، پوخ يقين يې و چې يوه ورځ به يې نقاب له مخې اخلي او اصلي څېره به يې ويني، كه داسې وشول، لوى برى به يې په برخه شي.
د ملا صاحب د مځكې نه خاوره ښه وه، نه يې كافي اوبه لرلې، ځكه يې حاصلات ښه نه وو، علاوه پردې بزګر يې هم حريص سړى و، د ده پر مځكې برسېره يې دوه استحقاقه د نورو هم كرله، نو خدمت يې هم سم نه شو كولاى، دى صرف بادامو ته په تمه و، چې هغه ورسېږي له خارو به يې پورته كړي. تر بادامو لاندې يې رشقه كرلې وه، په رشقې يې هم غوا ښه مړېده، هم يې ډېره برخه نورو ته په اجاره وركوله، له دې اجارې هم كال په كال كافي روپۍ لاس ته ورتلې. وچه غله يې نيم نيمښوره له مځكې پوره كېده، نور مصارف يې د معلمۍ له معاشه پوره كېدل، ګذاره يې ښه كېده، نور له خپله ژونده راضي و، خو يو شرف الدين ورته په زړه كې مات شوى ازغى ښكارېده، چې نه د ايستلو و، نه د زغملو.
ولسوال د خپل شك د ايستلو لپاره دلته هم ورسره پالـله، چې هر وخت به د څه كار لپاره ولسوالۍ ته ورغى، ولسوال به ښه وضع ورسره كوله، خامخا به يې د غرمې ډوډۍ ته ايساراوه، چې خلكو له ده سره د ولسوال دومره ټيټ پاس كېدو ته كتل د هغوى نظر هم ور اوښت، ورځ په ورځ يې په ولس كې اثر رسوخ وده كوله، قومي مشرانو هم له پامه نه شو غورځولاى، د ملا صاحب حضور په قومي غونډو كې ضرور وګڼل شو، د ولسوال هم دا خوښه وه چې ملا صاحب د صاحب رسوخانو په ټولۍ كې ګډ وي، په دې توګه د ملا صاحب پټې غوښتنې ښې ورمعلومېدې، هم ښه تر نظر لاندې ساتل كېده، هم يې قلبي تمايلات ورجوتېدل. ملا صاحب په لنډ وخت كې له جرګو مركو او قومي پرېكړو سره هم اشنا شو، ډېر ځله به يې د ځينو خلكو نسبتاً مشروع كارونه هم په دفترونو كې ورخلاصول، اوس به يې نو د پخوا په شان په مياشت كې يو دوه ځله له ولسوال سره نه كتل، بلكې دويمه درېيمه به مبجور و چې ولسوالۍ ته ورشي او څه شېبه له ولسوال سره هم كښېني.
ولسوال د ډېر پټ څار او بيا بيا ليدو كتو په نتيجه كې په دې خبره باوري شو چې ملا صاحب نه مادي استفاده جوى دى، نه د ولس بې اتفاقي غواړي، نه د دولت او ملت ترمنځ نوكان جنګوي، د وطن په ابادۍ، د خلكو په هوسايۍ او د امنيت په استقرار خوشحالېږي، كه پردى ايجنټ واى حتماً به يې تخريبي فعاليتونه كول، كه په دې عملونو او دغو صفتونو برسېره بيا هم پردى ايجنټ وي، داسې ايجنټان خو دې تل رالېږي.
د ولسوال شكونو پېڅې ټولولې، ځاى يې ارادت نيو، د څارنې پرځاى يې ورسره پالنه شروع كړه، نور يې ورسره له زړه پالـله، كله- كله به د جمعې په ورځ د ملا صاحب كور ته لاړ، ورځ به يې د حوض په غاړه د چنارونو سيوري ته ورسره په خوږو خبرو تېره كړه، د ملا صاحب ساده كوچياني ژوند او بې تكلفه وضعه يې ډېره خوښېده.
د ولسوال دومره اخلاص او صميميت كله هم د ملا صاحب خوله شكايت ته چوله نه كړه، د هېچا بد يې نه ورته وويل، كه به كله ولسوال څوك په بدو ياد كړ، ملا صاحب به ورته وويل:
ولسوال صاحب! له هر چا دا توقع مه كوه، چې ستا په شان دې ژوند نېكۍ او خير خواهۍ ته وقف كړي، انسانان وړ وړ رنګونه، خويونه، نيتونه او عادتونه لري. ورو ورو چې تجربې وكړې، بد هم له بدو راګرځېداى شي، ځكه چې له بديو چا خير نه دى ليدلى، چې چېرته به ولسوال د كوم سړك د تېرولو يا د كوم ښوونځي د جوړولو اراده وكړه، لومړى سړى چې د مرستې ټټر به يې واهه، هغه به ملا صاحب و. حتى نور به هم ده قانع كول، چې دا د عام ولس د ښگېګڼې لپاره دي، بايد همكاري ورسره وشي.
ملا صاحب له خپله ژونده راضي و، ايله يې له خپلو هيلو سره سمه زندګي برابره شوې وه، چې غرمه به له ښوونځي فارغ شو، كه به يې په ښار كې كارونه وو، يا به يې ولسوال ته د ورتلو وعده نه وه وركړې، په كور به يې ډوډۍ وخوړه، بيا به يې د حوض په غاړه سيوري ته كټ واچاوه، د ترخو چايو په څښلو به يې د ژوند لحظې خوږولې، شكرونه به يې ايستل، چې په تېر عمر يې ډاډمن او هوسا ژوند په برخه شو. خوښ و چې د خپل كور، خپل چمبر، خپلې مځكې او خپل باغ خاوند شوى دى، خپل خوري، خپل څښي او د خپلو ونو سيوري ته ناست دى، ښوونځي ته هم د احتياج له مخې نه ځي، بلكې د فارغ ژوند د شكرانې لپاره د وطن د بچو پالنې ته ورځي.
د ملا صاحب دوه كاله په ارچې كې تېر شوي وو، په سر او ږيره كې يې سپينو وېښتو په سرو وېښتو برى موندلى و، د زړښت احساس يې كاوه، تر منډو په ارام خوښ و، بادام يې رسېدلي وو، چې كال به ښه راغى، كابو دوه سوه سېره بادام به يې ټولول، بادام يې هم ښه جنس بادام وو، ها خوا ته په چاردره كې حاجي وفات شوى و، خانګل دوهمه لور هم واده كړې وه، د هغې په غوښو يې شخوند واهه.
ملا صاحب به په مياشت دوه مياشتو كې يوځل چاردرې ته سر ورښكاراوه او په كال كې به يې د يو څو ورځو لپاره پاكستان ته مخه ونيوله، په دېره او دامان به راوګرځېد، زړې مېنې به يې بوى او زړې خاطرې به يې تازه كړې، قوالۍ به يې واورېدلې، د تودو سيمو په ونو بوټو به يې نظر وښوياوه، چې ولده به راغبرګېدو د ناقلينو د ضرورت وړ شيان به يې راوړل او د سفر خرڅ به يې ورباندې ويوست.
شرف الدين به هم چې ډېر اړ و، كله- كله به يې منډه تر ده پورې وه، چې څه به يې ترې بود كړه، نوره يې ورسره څه شولې نه وې كرلې.
يوه ورځ ښار ته لاړ، هلته خبر شو چې په كابل كې كودتا شوې ده او داود خان د شاهي نظام پر ځاى جمهوريت اعلان كړى دى، لومړى په دې خبره لږ څه وغوړېده، چې ښه شوه رښتينې ډيموكراسي به راشي، ولس ته به سم حقوق وركړل شي... خو ژر دا وېره ورولوېده، چې خداى دې نه كوي كه پوځ نه ورسره ومنله، په ټول هېواد كې به كورنۍ جګړې ونښلي او ډېره تباهي به رامنځته كړي.
په منډه ولسوال ته ورغى، ولسوال هغه ولسوال نه و، نه يې هغه موسكا په سترګو او په شونډو كې ښكارېده، نه هغه خوش صحبتي او حاضر ځوابۍ ورپاته وې، په نه زړه يې وويل:
ښه كار وشو، اوس دې خداى توفيق وركړي، سردار صاحب ډېر وطنپرست شخصيت دى.
ملا صاحب پوه شو چې ولسوال د زړه خبرې نه كوي، دا هره جمله چې يې راته ادا كړه، شل ځلې به يې په دماغ كې سره واړوله راواړوله، بيا به يې له خولې ايستله.
ژر يې رخصت وغوښت او كاله ته ستون شو، په لارې يې له ځان سره فكر كاوه، كله به يې د كورنيو جګړو وېره ورپيدا كړه، كله به يې د ولسوال وضعه تحليل كړه، يقين يې شو چې هغه اوس هم پر ده بد ګمانه دى، په دومره دوستۍ برسېره سم نه ورته سپخېده، بيا يې ځانته تسلي وركوله، چې حالات لا سم نه دي جوت، معلومه نه ده چې لا څرنګه شي، نو ولسوال خو د حكومت يو مسوول سړى او دلته د دولت نماينده دى، مجبور دى چې په داسگې حالاتو كې له پلاره هم خبره پټه وساتي... دا يې غوره وګڼله چې څو ورځې نه ښار ته راشي، نه ولسوالۍ ته، چې اوضاع روشنه شوه، بيا به له وخت سره ګام اخلي.
ډېر ژر داود خان په وضاع مسلطه شوى و، كابينې ته نوي كسان راغلل، د پخوانيو لاسونه له كاره وايستل شول، بيا ورپسې د والږنو او ولسوالانو تبديلۍ پيل شوې، ډېر نوم وركي كسان په لويو څوكيو كښېناستل، پوليسو ته بيا د نيولو، ترټلو او كوتكمارۍ واك وركړل شو.
د ارچې د ولسوال پر ګدۍ هم يو خشن، بې تجربې او له ولسي چال چلند سره نا اشنا ځوان كښېناست. ملا صاحب دا ومنله چې كودتا د شاهۍ پرضد نه ده شوې، بلكې د ډيموكراسۍ پرخلاف شوې ده. خير يې په دې كې وليد چې د زړبوډۍ او ناروغۍ په پلمو له معلمۍ څخه لاس واخلي او په كور كښېني. استعفا يې منظوره شوه، په كور يې پښې وغځولې، د خپلې مځكې له ساحې په لېږ وخت ووت.
سوكه سوكه يې عادت بدل شو، چكرونه يې پرېښوول، د سايكل له خيره هم تېر شو، له هغه يې هم ځان بېغمه كړ، كه به كله مجبور شو چې ښار ته لاړ شي، په ليني موټرونو كې به يې تګ راتګ كاوه. قومي مشران درست په سوړو ننوتلي او قومي جرګې مركې له منځه تللې وې، ملا صاحب به ډېر وخت راډيو ورږغوله، چا يې د كور ور نه ورټكاوه، چې ولسوال يا قوماندان ته يې د سفارش لپاره ورمخ ته كړي، خلك پوهېدلي وو چې د مشرانو دوران تېر شوى دى، اوس يې څوك په خوله پياز هم نه سپينوي، صرف كله- كله به شرف الدين ورته راغى، خو د پخوا غوندې به يې په ټيټو سترګو د ده جېب ته نه كتل.
بلكې په زور به يې ترې ډېر څه غوښتل، شرف الدين هم په دې پوهېدلى و، چې اوس نه ملا سركاري معلم دى، نه هغه ولسوال شته، چې د ملا صاحب هره خبره به يې منله، نه د سپين ږيرو هغه تول پاته دى، په لوړ اواز به يې ورته ويل:
ملا! كه له ځانه له اولاده سره دې ښه كوې، خوشحاله مې ساته، چې سبا دې له اولاد سره ښه كوم، هسې هم د ګور په غاړه پروت يې، له ټوخي سره دې ساه وځي، سبا به دې هرڅه زما وي....
ملا خوار ته يې كابو پنځه كاله د سر په كاسه كې اوبه وركړې، دا اندېښنه به يې ورپيدا كوله چې اولاد به يې له دې ظالم سره څه كوي؟
يوه شپه يې راډيو ته غوږ ايښى و، وايې ورېدل چې په داود خان هم ړنګه شوه، د قدرت واګي د خلق ډيموكراتيك ګوند ته په لاس ورغلى دى، سمه يې زړه ته وولېده چې وطن پردى شو. خداى دې خير پېښوي، د خير كور وران ښكارېږي، د روس د غلامانو دوران شو، چې اخر به له دې وطنه څه جوړ كړي؟
كله چې نوې كابينه اعلان شوه، نور يې هم دا ومنله چې دلته پاتېدل له ځان او اولاد سره ظلم دى، كه دا ظالمان نورو ته څه وايي، كه نه، د ملا سړي خير په كې نه شته، په ما خو پخوا هم د جاسوسۍ ټاپې لګېدلې وې، اوس به دوى خداى خبر چې څه كانې راسره وكړي؟...
هغه وو چې ملك پټي، چمبر او رسېدلي باغ ته يې شا كړه، پختن ته نژدې شوى بادام او مراد ته رسېدلې ولې او سپېداران يې پرځاى پرېښوول، ښحه او لوڼې يې تر ګوتو ونيولې، پخوا تر هغه چې خلقيان پر اوضاع مسلط شي، كډه يې شلګر ته ورسوله.
دوه درې مياشتې يې حالات څارل او ورسره د ډاډمنې لارې په مطالعه بوخت و، اول مني د خوست په لار ميرانشاه او له هغه ځايه بيا دېرې ته ورسېدل.