پنځلسمه برخه

ملا صاحب به له دېرې تر پېښوره تلو راتلو، په كمپونو كې به يې خلكو ته خپل ثبت كړي كسټونه وراورول. چې د چا به خوښ شول، ورباندې پلورل به يې، علاوه پر دې يې په جوماتونو كې د جهاد تبليغ او د اتحاد تلقين هم كاوه، د كوم خاص تنظيم لپاره يې ترښځ نه وهله، له دې امله په هر چا ښه لګېده او د خداى د لارې لاروى يې باله.
د روسانو په يرغل پسې خبر شو، چې د شرف الدين كډه هم راغلې ده او په زړو مېنو كې يې اوړلي دي. ورغى، چې حال يې واخلي، شرف الدين ډېر ورته خوشحال شو، ملا صاحب ورته وويل:
راځه، له ما سراه واړوه، كارډ به درته واخلم او د راشن او خېمې غم به دې هم وخورم، هغه ورسره ومنله له ده سره مېشته شو. ملا صاحب ته يې وويل:
ملا صاحب! وايي مرده بدست زنده، زه يو پټې سترګې سړى يم، چې په ليك لوست نه پوهېږي، هغه ړوند وي، چې څه وايې ستا يې ويل، زما يې منل.
ملا صاحب وويل:
زه اوس بوډا شوى يم. نه مې دماغ چندان كار كوي، نه مې نظر سالم دى، زه ستا مرستې ته اړ يم، خو "خاورې راغلې، په ايرو پورې يې واړول، ايرې هم باد يووړې". تا تر ما وار خطا كړى دى. خير، وار مه خطا كوه، تر مرګ رسېدل دي، وبه رسېږو.
_ په رښتيا ډېر بوډا شوى يې، ما به ويل كه هر څوك زړېږي، زوړ به شي، ملا به خدايزده چې زړېږي، خو ته په دوو كلونو كې داسې سره وڅڅېدې لكه شل كاله چې دباندې وتلې وي.
_ كه مې رښتيا پوښتې او خوا دې نه بدېږي زه دومره ژر نه زړېدم، تا زوړ كړى يم. چې ته راڅخه لاړې او مخ دې راڅخه واړاوه، زړه مې د خداى بې وعدې چاود، ما به ويل كه زوى نه لرم، ورور لرم، ورېرونه لرم، مړ او ژوندى به مې په ميدان نه وي پاته، كونډه او يتيمان به مې څوك لري، چې مخ ور واړوي، خو تا د خپل زړه ومنل، زما هيلو اميندونو ته دې نه وكتل. نه ما مجبوريتونو، محروميتونو او زما هغه په تا باندې لورېينې او پېرزوينې هېڅ ته دې هم ونه كتل.
شرف الدين وويل:
خير دى، ملا ته خوا مه بدوه، وايي كبان چې هر وخت له اوبو راوباسې تازه وي، اوس لا ته هم ژوندى يې، زه هم ژوندى يم، نه ته مړ يې، نه زه چې ارمان مو وي، اوس به يې سره پالو.
_ زه خو به يې پر حال درسره پالم، زما له تا نه رغېږي، له تا پرته به چا ته مخ وراړوم، خو په تا مې باور نه شته، ځكه چې يو له زړه سخت يې، بل شكر د زامنو پلار يې، چې هغه هم اوس زڼي شوي دي، يوه بوډا ورور ته به څه ضرورت لرې؟ هغه وخت چې زما كار جوړ و، مځكه، باغ، كار او روغ صورت مې درلودل تا راسره پرې كړه او يوازې دې پرېښودم، اوس به مې څه تر سر واړوې؟
_ هغه وخت ته په كلي منلى، په حكومت منلى، سركاري استاد، ولسي ملا او د ملك پټي خاوند وې، زه يو سپېره د مولا، ستا ښه ژوند ته مې نه شو كتاى، اوس مو حساب سره برابر دى.
_ هغه وخت خو ما له تا هېڅ هم نه سپمول، خو تا زما مرګ ته اړولي وو.
_ولې به مې نه اړول، چې په يوه شپه د شل جريبه ابادې مځكې، رسېدلى باغ ولاړ كور او چمبر خاوند كېدم، اوس به دې ولې مرګ غواړم، څه دې راپاتېږي؟
ملا مسك شو، ويې ويل:
ما دومره نه ګڼله، چې داسې فكر به كوې، نو ظالمه صبر به دې كړى و، په سمه مې هم هرڅه درپاتېدل.
_ ښه شوه ملا، چې هغه زما او ستا د ورورۍ ترمنځ ولاړې ونې او ولاړ دېوالونه له منځه ووتل. ستا په مځكه مو وروري نه شواى سره پاللې، د خداى په مځكه به يې سره وپالو.
ملا صاحب بيا په خندا ورته وويل:
رښتيا چې نېستي هم كله- كله پاكه پاچهي وي، كه مې هستي لاړه، له بېكسۍ خو خلاص شوم.
بله ورځ ملا صاحب دى ورسره روان كړ، د تنظيم كارډ يې ورته واخيست، بيا يې څو ورځې منډې ورسره ووهلې، راشنونه يې ورته جوړ كړل، چې فارغ شوو خپله پنډه يې واخيستله، مخ په پېښور وخوځېد، هلته د يوه تنظيم د دفتر مخ ته يې خپل يو كسټ په ټيپ كې ايښى و، څو تنه مهاجر ورباندې راټول وو، د ملا صاحب په اواز كې يې جهادي سندرې اورېدې، په دغه وخت يو موټر راغى، د دوى خوا ته ودرېد، يو سولدار سړى ترې راكوز شو، چې ډرېور ته يې هدايت وركړ، دوى ته متوجه شو، چې څوك دي او په څه راغونډ دي، چې نژدې ورغى، ملا صاحب يې وپېژاند، ورتېر شو، په غېږ كې يې ونيو او په ډېره مينه يې پوښتنه سره وكړه، بيا يې ورته وويل:
دا څه كوې؟
_ ولسوال صاحب! ډېر ښه شو چې روغ جوړ مې وليدې، كله- كله به راپه زړه شوې، اميد مې نه و چې سره وينو به، زه دا دي د جهاد سندرې وايم.
ولسوال تر لاس ونيو او له ځانه سره يې دننه دفتر ته بوت، ولسوال اوس د يوه تنظيم د اداري چارو رئيس و.
چې سره كښېناستل، چاى يې ورته راوغوښت، حال احوال يې سره واخيست، له يوې خوا بلې خوا سره وږغېدل، زړې خاطرې يې سره يادې كړې، مازديګر يې خپل كور ته ورسره بوت، چې د شپې ډوډۍ يې سره وخوړله، ولسوال ورته وويل:
ملا صاحب! ومې بخښه، زه ستا په نسبت خلكو ډېر شكن كړى وم، په شك او ترديد به مې درته كتل او هر وخت به مې ستا حركات او مكنات په دقت څارل، ښه شو چې د هغو شكونو وروستي خاپي هم زما په ذهن كې ړنګ شول، ما وبخښه، زه نه وم ګرم، ما ته مختلف اطلاعات رارسېدل، له بلې خوا ستاسو خبرې، لهجه او حركات هم څه داسې وو، چې شكونو ته يې وده وركوله. ما به دامنلې وه چې تاسې كوچيان وئ، پاكستان ته د تلو راتلو په وجه او په هندوستان كې د تعليم او ګذارې له امله به ستاسو لهجه اوښتې وي، تاسو د هندي ملا صاحبانو به ادابو ته هم په څه سترګه نه كتل، ملا وې خو د ملا صاحبانو جامې او ناسته ولاړه دې نه خوښېده، كوچى وې خو تر ښاريانو مهذبه او روشنفكر، علاوتاً دومره سوړ او بې تفاوته چې په پښتنو كې دې سارى نه و، نو ته ووايه چې ما به څه فكر كولاى شو؟
ملا صاحب وخندل او بيا يې وويل:
كه اوس هم نژاداً پيرنګى يم، څه شك به وي؟
_ اوس دې تر ډېرو مومن او پښتون ګڼم!
_ اوس مې هم د اصل او نسب څه ثبوت نه شته درسره، د څه له مخې واياست؟
_ زړه مې راته وايي.
_ كه د زړه منې، زړه خو دې هغه څه هم منلي وو، چې اوس يې معافي غواړئ.
_ ملا صاحبه! هغه منل د راپورونو له مخې و، دا منل له ډېر تحقيق وروسته، نور نو په تېرو اشتباهاتو ډېر خجالت مه راكوه، بيا هم بخښنه غواړم.
دواړو سره وخندل، ولسوال صاحب د چايو پياله ورته ډكه كړه او ورته ويې ويل:
څه به وشي چې خپل سرګذشت راته ووايې.
_ اوس كه مې وپېژنئ څه ګټه به درته وكړي، كه مې نه و پېژنې څه تاوان به دې كړى وي؟ اوس خو ته له پيرنګيانو څخه نه وېرېږې، خلقى يا روسى خو يقين لرم، چې نه درته ښكارېږم.
_ خداى دې نه كوي، كه واقعاً هم پيرنګى يې، زه درته احترام لرم، كه دې كيسه وكړې، زما د زړه يوه غوټه به دې خلاصه كړې وي.
_ خو زما په زړه كې مړې شوې سكروټې به بيا تازه شوې وي.
_ ملا صاحب! زما دلچسپي له دې سره ده، چې يو سپين سپېڅلى پښتون يې، خو ژوند، ژواك، خوى، خصلت دې راته عجيبه غوندې ښكارېږي، ملا يې، خو د ملايانو لباس او رفتار دې نه خوښېږي، تعليم دې په ديني مدرسو كې كړى دى، اما جوړه دې له موسيقي سره ده، وظيفه دې امامت و، خو ورځ به دې په نورو چارو تېروله، كوچى وې، خو خلك به دې عصري ژوند ته رابلل...
-بنيادم يو له خاورو، خټو جوړ شوى لوښى دى، هغه هم له اومو خټو؛ وخت او زمان يې هم ظاهري څېره وربدلوي، ځكه چې سولېږي، توږل كېږي او دوړېږي، كه يې ظاهري وړ اړوې، باطني جوړښت يې هم د زمانې باد و باران ته بې اثره نه پاتېږي. د وخت په تېرېدو انسان دومره بدل شوى وي، چې له پخواني قالب سره يې لږ شباهت هم نه وي. زه هم انسان يم، د ژوند ستونزو، د وخت پېښو او د تقدير له لاسه له يوه ځايه بل ځاى ته غورځولو راغورځولو وسولولم، ويې توږلم، كنډ كپر يې كړم او په نتيجه كې يې دا شى راڅخه جوړ كړ، چې وينې مې!
_ ملا صاحب! يار دې يم، دوست دې يم، ورور دې يم، څه به وشي چې د ژوند كيسه دې راته وكړې، زما ډېره سودا ده، چې ستا له ژونده خبر شم، غواړم چې ستا په حال پوه شم او وګورم چې څه عوامل وو چې ته يې دومره بدل رابدل كړى يې؟
_ د يوه ورك سړي به څه كيسه وي؟
_ كيسې د وركو، مسافرو خوندورې وي، په عادي ژوند كې خو هېڅ د اورېدلو وړ څه نه وي.
_ داسې خو ده، لېكن زه به څه ووايم؟ زما د ژوند كيسه ګومان نه كوم چې دلچسپه وي، د مكررو بدمرغيو كيسه ده.
_ په هر حال، ووايه چې لومړى دې څرنګه ديني علومو ته ملا وتړله، بيا څه علت و چې رندي او ساز سرود ته دې مخ ورواړاوه، حتماً په دې كې څه راز شته...
_ تاسې ښار ته روان شئ چې د كور ضروريات واخلئ، هلته په يوه مېله واوړئ، د مېلې هوس درڅخه ضروري كار هېر كړى، چې كله تش لاس راستانه شئ، ملتفت شئ چې ضروري شيان مو نه دي اخيستي، بلكې د خريد لپاره وړې پيسې هم درڅخه بېځايه مصرف شوې دي. په دې كې به څه راز ولټوو؟...
په دې ډول څو شېبې د ولسوال بيا بيا غوښتنې وې او د ملا صاحب له اصلي ځوابه ډډه كول وو، څو چې په پاى كې ملا صاحب كيسه وكړه، ويې ويل:
موږ كوچيان وو، زموږ پلرونو نيكونو به ژمى د دېره اسمعيل خان شا و خوا اړول، اوړى به په شلګر پراته وو، موږ نه وزې لرلې، نه مېږې، يوازې موسمي مرغان وو، په هوا پسې تلو، كار كسب مو په ژمي خټې، مزدوري يا ګرځنده بزازي وه، په اوړي به مو له ځان سره وړي مالونه د شلګر په كليو كې اوبه كول، زما پلار د خپل كلي ملا و، موږ به په خپلو مقتديانو پسې تلو، يعنې د لمانځه په وخت به زما پلار امام او نور به يې مقتديان وو، خو د لږد او مېشتي فرمان به نورو صادراوه. د نورو خوښه به وه چې تلل، كه پاتېدل. زما پلار او د كلي ډم به د هغوى په خوښه لېښل، يعنې په لږد كې نور امامان وو، مقتديان دغه دوه كوره وو، د ډم كور او د ملا كور، ځكه چې موږ دوه كوره په دوى چلېدو، نور مو نه كار و، نه سوداګري.
زه تخميناً اويا كاله پخوا په روانو كډو كې وزېږېدم، ځكه داسې ستړى يم، پلار راباندې عزيز الدين نوم كښېگښود، چې پنځه كلن شپږ كلن شوم، پلار راباندې د الفبې لوستل شروع كړل، ورو ورو مې له "قدوري" تر "ملينې" كتابونه له پلار څخه ولوستل، بيا مې د شلګر په مدرسو كې لوستل پيل كړل، څو كاله طالب وم، په مدرسو كې به يې كوچى ملا بللم، ځكه عملاً كوچى وم، په اوړي به مې په شلګر كې سبقونه لوستل، په ژمي په دېره كې، په مدرسو كې دغه اختصاصي نوم يو ځانګړى ذهن او تصور رابخښلى و، چې ما به هرڅه وويل، ملګرو به مې وخندل او ويل به يې: كوچى ملا دى.
كوچيان تاسو ته هم معلوم دي، چې پياوړي، مست او بې پروا خلك دي، زه هم كوچى وم، په صورت باندې، پياوړى، چست، چا لاك او د ژوندي زړه خاوند؛ د طالبانو په مېله كې به چې زه نه وم، مېله به سړه وه، ما به مېله په سندرو، په ټوكو او په مست اتڼ مستوله، له دې كبله په شا و خوا مدرسو كې مشهور وم. هر چا كوچى ملا پېژاند او هر چا ته د كوچي ملا چټه ځواني معلومه وه.
عمر مې تر شلو كلونو اوښتى و، د درسونو مې ورورستۍ مياشتې وې، لږ وخت پاته و، چې د ملايي پګړۍ راوتړله شي. نه پوهېږم چې له ښه مرغه وو كه له بده مرغه، يوه ورځ چېرته روان شوم، هغه لار چې زه ورباندې سم شوى وم، د يوې ويالې په خوا كې تېرېده، چې كتل مې د هغه كلي پېغلې ناوې د ويالې په غاړه پنډې دي، جامې مينځي، د دوى خندا او كړكچ ورته ملتفت كړم، نوك مې راتم كړ، چې لاره بدله كړم، د دوى اوازونه مې واورېدل چې يوې وويل:
غلې شئ، چې سړى راروان دى.
بلې وويل:
پروا نه لري، ملا ښكارېږي.
په ما دا خبره بده ولګېده، زه هم په سپين سترګۍ تر دوى كم نه وم، بېرته پرې وروران شوم، چې نژدې ورغلم، ورته ومې كتل، له يوې نجلۍ پرته حرامه ده كه نورې چورت هم راباندې خرابوي، لوڅ مخ، ورنغښتي لستوڼي، لوڅې غاړې، سره ږغېږي او خاندي.
ما ورته وويل:
تاسو څرنګه وويل ملا دى، پروا نه لري، مګر ملا سړى نه دى!
يوې وويل: ملا ګله! خوا مه بدوه، ملا سړى دى خو سيال مو نه دى، سترګې له سياله شرمېږي.
زه مخامخ ورته ودرېدم، د پردې او حيا مسئلې مې ورته تشرېح كړې، څه به يې پټوم، په دغه حال كې به مې ورته كتل هم. ښې وې، ښكلې وې، او خره هم چې ځوانه وي، ښه ښكارېږي. لېكن په ټولو كې د هغې يوې نجلۍ د نيم مخ ليدو مې په نيم بدن اور پورې كړ، هغه نجلۍ چې لومړى يې لا ځان راڅخه نغښتى و، پېغلو زما مسئلو ته غوږ نه ونيو، په خټ خټ يې راپورې وخندل، نور مې ورته درېدل مناسب ونه ګگڼل، روان شوم، چې څو قدمه تر دوى تېر شوم، بې ارادې مې مخ شا ته واړاوه، هغه نجلۍ مې وليده چې پوړنى يې له مخه اخيستى و، نظر مې د دې پر باڼه ورو سترګو ولګېد، كاشكې مې شا ته نه واى كتلي، نه پوهېږم په هغه حياناك حسن كې څومره جاذبه وه؟ هوش، فكر، واك او اختيار يې هرڅه رانه ستانه كړل، تش كالبود ترې روان شوم.
بيا څو ځله په هغه لار راغلم، لاړم، خو د هغې پېغلې بڼورې سترګې مې نه و ليدې، داسې راته ښكاره شوه، چې د كلي د خان يا ملك لور به وه، كله- كله به له نورو سره د هوس په لمسه د ويالې په غاړه كښېناسته نه د كار او ضرورت له مخه، چې پوښتنه مې پسې وكړه، زما حدس پرځاى و، نجلۍ د كلي د مشر امير خان لور وه، چې ګل بخته نومېده، ګل بختې زه بدبخته كړى وم، ارام او كرار يې راڅخه اخيستي وو، لكه د لېچنې ګوتې خاوند شپه و ورځ ناكرار وم، نه مې په كور كې ټېكه كېده، نه په مدرسه كې، نه مې كتاب ته كتل، نه د استاد خولې ته، چې هرڅه ته به مې كتل په هغه به د هغې د باڼه ورو سترګو سيورى و، هر شى به دا رايادوله او هرځاى به مې دا تر سترګو سترګو كېده، د دې د سترګو له ښكلا سره حيا داسې غاړه غړۍ شوې وه، چې زه نه پوهېدم، په ښايست يې مين يم كه په حيايې؟
ويلي سبقونه راڅخه هېرېدل، مدرسې ته مې شا كړه، د فراق سندرې به مې ويلې، چې سحر به له كوره ووتم، تياره ماښام به راستنېدم، كرۍ ورځ به كلي په كلي ګرځېدم، لږ تر لږه به د ورځې درې ځلې پر هغې نرۍ لارې تلم راتلم چې ګوندې بيا يې ووينم، كله- كله به مې نورې نجلۍ وليدې، خو دا به يې په ټولۍ كې نه وه.
څرنګه چې د خپل لېوني زړه له لاسه له مدرسو څپ وهلى شوى وم، د دې لپاره چې د زړه پټ غمونه د ځوانانو په مېلو كې وڅنډم، د هر اتڼ په سر كې به ولاړ وم، په غبرګو روميالونو به غورځېدم، په څلور اړخه به ډول ته اوښتم، د اتڼ نارې خو به زما له اوازه پرته خپل خوند او اثر بايللى و، چې په اتڼونو به د ځوانانو اشمه ماته شوه، د ساز او سرود په ميدان كې به هم زما سندرو ته دېر تږي ناست ول، له دې امله چې لوستى سړى وم، تر هر چا مې ښه شعرونه ښه پېژندل او ښې غزلې به مې وراورولې، چې هر ځاى به له چا سره د چا د شعرونو دېوان و، ما به ځان وررسولى و او انتخابي غزلې به مې ترې نقل كړې وې.
ورو ورو زما طبعه هم روانه شوه، د خپل زړه غوښتنې او د خپل ژوند حالات به مې په شعرونو كې انځورول، كه څه هم زما شعرونه خام وو، له بديعي ښېګڼو او صنعتونو تش وو، خو چې له زړه راوتل په زړونو كښېناستل، د سوي زړه فريادونه او د لېونۍ مينې پيغامونه ول، د هر چا خوښېدل او د هر چا په طبعه لګېدل، په تېره چې زما په اواز كې به يې د ساز له نغمو سره د زلمو په ټول كې اورېدل.
ملا صاحب پياله ورپورته كړه، سوړ شوى چاى يې په يوه اينده وڅښه، ولسوال صاحب د ده كيسې ته غوږونه ايښي او داسې يې د ده خولې ته كتل، چې تا به ويل د ملا صاحب د ژوند د كيسې فلم د ده په خوله كې ويني.
چې پياله يې كښېگښوده، بيا يې كيسه پيل كړه:
موږ له يارانو دوستانو سر ټكوو، چې زموږ سپارلي رازونه يې فاش كړه، په حقيقت كې تر ټولو لوى افشاګر په خپله د راز خاوند دى، چې موږ خپل رازونه په خپله نه شو ساتلاى، له بله څه توقع لرو، چې وبه يې ساتي؟ ما د زړه حال يوه نيم يار اشنا ته ووايه، يار اشنا مې خپل يار دوست ته دا امانت وسپاره، په لنډ وخت كې خبره ډنډوره شوه، په نژدې شا و خوا كليو كې هر ځاى دا كيسه مشهوره شوه، چې كوچى ملا د پلاني خان په لور مين شوى دى. سبقونو ته يې شا كړه، شپه و ورځ د ګل بختې په ياد سندرې وايي.
دا خبرې مې د پلار غوږ ته ورسېدې، ډېر نصيحتونه يې راته وكړل، ډېر يې سبقونو ته وهـڅولم، ډېر يې د عشق له ترخه انجامه ووېرولم، خو فايده يې ونه كړه، كاشكې يې نصيحتونه نه راته كولاى، عشق يو داسې مرض دى، چې څومره مين ترې راګرځوې، هغومره بابېړى پرې كوې.
اخر مې پلار مجبور شو، د امير خان كره يې مركه ورولېږله، هغه ظالم نه وړه، نه يې راوړه، مركچيانو ته يې وويل:
په لور خو مې مېړه نه دى درېدلى، چې ملا ته به يې وركوم. هغه هم يوه كوچي ملا ته، چې نه پر مځكه سيورى لري، نه په اسمان ستورى. په ټوك لوى شوى، درست عمر به د بل خيرات ته ناست وي.
دا هغه ځواب و، چې زه يې سم له ملايي خواتورى كړم، فكر مې وكړ چې كه ملايي تر ټولو كسبونو او پېشو د خلكو په نزد خوار او بېمقداره كسب نه وي، نجونو به ولې ويل، ملا دى پروا نه لري او د ګل بختې پلار به ولې داسې ځواب راكاوه؟...
ملا صاحب چې دا وويل، څه شېبه پټه خوله شو، زړو خاطرو يې په ذهن كې بيا غوبل جوړ كړى و.
ولسوال هم چې د رازونو ګنجينه موندلې وه، ورته ويې ويل:
ښه ملا صاحب، نور، بيا؟؟.
ملا صاحب لكه څوك چې له خوبه راويښ كړې، سر يې راپورته كړ، ځانته متوجه شو، بيا يې كيسې ته ادامه وركړه:
بيا نو چې له هغې خوا مايوس شوم، كيسه هسې هم خوله په خوله ګرځېده، ببر سر، ببرې څگڼې به په كليو راګرځېدم او په هسك اواز به مې په لويو لارو كې د عشق سندرې ويلې، ماشومان به راپسې وو، د ګل بختې لېونى به يې بللم. پلار مې له ډېرې خواشينۍ رنځور شو، ثمر ته رسېدلى باغ يې د مينې سېلاب له بېخه ايستلى و، د ښې وايې زوى يې لېونى شوى و، مور مې د ژوندي زوى د ماتم په ټغر ناسته وه...
منى راورسېد، د كډوالو د كوچ و بار وخت، پلار مې په هغه ناروغۍ كې مجبور و، چې ورسره ولښېږي.
ولسوال وپوښت:
چې كډې بار شوې، تا څه وكړه؟
_ زه يې هم بوتلم، زړه مې په شلګر كې پاته شوى و، خيال او فكر مې هم هورې چكرې وهلې، خو زه د مور و پلار د زړونو لپاره ورسره خوځېدلى وم، ډېر ښه و چې كوچى وم. په مزلونو كې غمونه، دردونه او محروميتونه هم لكه له پښو سره رالټېدلي پوټي ډېره برخه شاته پاته كېږي، هر مزل يې يوه ننداره او هر پړاو يې بله منظره لري. علاوه پر دې د كډې لېږدول او اړول هغه مصروفيتونه دي، چې د څه وخت لپاره نورې اندېښنې له زړه وتمبوي. تر دامانه چې رسېدم هغه د جنون تر پولې رسېدلى دماغ مې لږ څه ځانته، كور ته ، پلار او مور ته متوجه شوى و، هلته مې خير په دې كې وليد، چې له نورو تر برونو سره ژمى د ټوكرانو په پلورلو مصروف شم، د پلار مې هم دا سلا وه، ممكن هغه به هم تجربه لرله، چې كتاب او مطالعه معنوي مشغولتيا ده، د مينې اور ته نور هم پكى وهي. ځكه چې عشق هم معنويت دى، هرڅه مزدوري، كسبونه، تجارت او نور داسې كارونه د مادي ګټو لپاره وي، له معنوي عالم څخه يې راګرځوي، دا رښتيا شوه، په لنډ وخت كې مې اردو او سرائيكي ژبې ښه زده شوې، له پښو هسې هم چټك وم، چې نورو به خپلې پنډې په يوه كلي راګرځولې وې، ما به دوه كلي تر پښو لاندې كړي وو، له دې ګرځنده سوداګرۍ سره ښه بلد شوى وم، تر درستو ملګرو زما فروش ډېر او ګټه مې ښه وه، خو د ناكام عشق غمونو د خيال فراغت ته نه پرېښودم، چې مينې به مې د زړه غوږونو ته خلى راوړ، ما به غوږونو ته ګوتې وروړې، د زړه بړاس به مې په بدلو ويوست، د كليو ترمنځ لارې به مې په سندرو لنډولې. ما ته به مې زړه ويل چې كه ښې مگنډې ووهم، ښه خپل كار ته متوجه شم او كافي ګټه ترلاسه كړم، بيا به د ګل بختې پلار څه وايي، ايا بيا به مې هم په ټوك لوى شوى، د پردي خيرات په تمه ناست كوچى ملا بولي، كه يو تكړه سوداګر او سم سيال؟ كېداى شي چې غاړه كښېږدي.
دې تمې نور هم تكړه كړى وم، ليرې كلي راته د كور په خوا كې ښكارېدل او په ټوله ورځ پلي تګ نه ستړى كېدم. عشق مبتكر وي، له كاره سره چې مينه نه وي، نوښت او ابتكار نه په كې راځي، ما هم په سوداګرۍ كې نوې لارې پسې كتلې، يو سايكل مې واخيست، پنډه به مې په سايكل وتړله، چې نورو به د ورځې پنځه شپږ ميله مزل كاوه، ما به لږ تر لږه پنځلس ميله فاصله طى كړې وه، زما د سوداګرۍ حلقه ورځ په ورځ لويېدله، ورسره د شا و خوا كليو د ښځو ذوقونه او ضروريات لا ښه رامعلومېدل، ما چې به كوم مال وروړ ډېره برخه به يې ځاى پرځاى اوبه كېده، ځكه به په نوي مال پسې ښار ته هم ډېر تلم، چې ژمى ووت، تر ټولو كليوالو ما ډېره ګټه كړې وه او تر ټولو ډېر ښه په خريد و فروش كې وارد شوى وم. د كور وضعه مې د پوښ او لوښو كپړو له خوا بدله كړې وه،د كال خرڅى راسره پروت و، د دېرې لوى تاجران مې پېژندلي وو، اوس نو كه تش لاس هم ورتلاى، ډاډه وم چې ډېر مال راكوي، په خپله مې ځان ته له بخملي چرمه دارې سدرۍ سره د سرو شملو لرونكې توره كوچيانۍ پګړۍ اخيستې وه، سرې څپلۍ او خړې جامې مې له هغه كاله ځانته خوښې شوې دي.
اوس نو كه هرڅه وم، ملا نه وم. پورته كډې په دې لباس كې وختم.
ولسوال پوښتنه وكړه:
پورته كډې څه ته وايي؟
_ داماني كوچيان چې له دېرې د وطن پر لور لېږدي، دېته پورته كډې وايي، چې له وطنه د دامان پر لوري بارېږي، كښته كډې يې بولي او دامان د دېره اسمعيل خان مربوط شګلنه بېديا ده، چې ژمى كډوال په كې پراته وي.
_ ښه! ملا صاحب! كيسه دې كوه، چې شلګر ته راورسېدئ، بيا څه وشول؟
ملا صاحب وويل:
بيا نو چې راورسېدو، د رارسېدو په سبا مې پلار وفات شو، خداى دې پرې ورحمېږي، تا به ويل چې خاورې يې خپل وطن ته رارسولي. جنازې ته يې ګڼ خلك راغلي وو، خصوصاًً علما او مشايخ، چې په دوى كې زما ځينې استادان او له ما سره ملګري طالبان هم وو. چې زه به يې په دې لباس كې وليدم، سرونه به يې وخوځول او يو بل ته به يې اشارې سره وكړې، چې د خداى له لارې اوښتي ته وګوره، زما وروستى استاد چې له ما سره يې ډېر زحمت ايستلى و، چې روغبړ مې ورسره وكړ، راته ويې ويل: سعدى عليه الرحمه رښتيا ويلي دي، چې:
زمين شور سنبل بر نيارد درو تخم عمل ضايع مګردان
زما هم بې ارادې له خولې ورووتل:
چې د عمل ميدان ته ووتم، حق په جانب به يم، كه ووايم
حيف ان عمر كه در پاى تو من سر كردم
استاد حيران شو، چې دا زه ورته څه وايم، كوچى طالب او دومره بې حيايي؟ هېڅ يې ونه ويل او را څخه تېر شو، چې زه اوس هم په دې خبره له ځانه شرمېږم.
چې د پلار له ښخولو او پاتا ورخلاص شوم، په سايكل به مې پښه واړوله، بيا به زه وم او په شا و خوا كليو راګرځېدل، په ښكاره به مې د يارانو دوستانو د پوښتنې په پلمه راغوښتل خو باطني مجبوري مې د ناكامې مينې پټ تحريك و، چې ارام ته به يې نه پرېښودم.
چې د كډو وخت رانژدې شو، د مور له سلا مشورې پرته مې بيا څو تنه نژدې ياران د ګل بختې په پلار جرګه كړل، خو د هغه ظالم هغه يوه ټپه زده وه. هغه د پېغورونو سروكي يې ورواورول.
نه پوهېگدم چې دا پېغورونه به څرنګه راڅخه اوړي؟ څه وكړم چې سيال مې وګڼي او په څه طريقه ځان ورباندې ومنم؟... نه پوهېدم چې زموږ د ولس به په دې طرز تفكر انجام څه وي؟ چې كسب ته په سپكه ګورو، هنر ته ارزښت نه وركوو، پښ، كلال، تركاڼ، موچي، درزي او ډم ټيټ خلك ګڼو او عالم هم ټوك خور بولو او له سيالۍ يې باسو، دا په بې كمالۍ وياړونه به مو كوم ځاى ته ورسوي؟ هم مې ځانته خوا بدېده، هم ولس ته، خو چاره نه وه.
د مني سړو بادونو لكه وچې پاڼې موږ هم ورسره هوايي كړو، وړو يې، وړو يې څو چې يې د دامان په سپېرو شګو وښندلو، ما دا ځل له څو تنو ځوانانو سره پنجاب ته مخه كړه، د نژدې شا و خوا كليو بزازي مې نوروته پرېښودله.
زما د پلار له مرګ راهيسته امامت زموږ له كوره تللى و، نه چا د ماښام پاستي راكول، نه د امامت حق، بل امام يې موندلى و، زه مجبور وم، چې هم ځان د سيالۍ وړ وګرځوم، هم د كور غله دانه او نور مايحتاج ورپوره كړم.
د پنجاب ډېر ګڼ او لوى كلي وي، ګڼ ولس په كې ژوند كوي، په هر كلي كې به مو راوړې پنډې درستې پلورل كېدې، په ښه خوارۍ اوښتى وم، مصروفيت او ورسره كافي ګټو به مې پام لږ څه په بله اړاوه، خو دومره هم نه چې ګل بخته ورپورې هېره كړم.