څلورمه برخه

.شرف الدين له يوې خوا د حاجي په رموز پوه شوى و، چې له ده څخه يې بد راغلى و، له بلې خوا به يې كتل چې په ملا يې سخته خوا بدېږي، هيلې يې نوره هم ساه واخيسته، چې ګوندې د ملا خبره پر مځكه نه ورغورځوي، په ملا پسې شو چې د ناظرۍ خبره ياده كړې، ملا مجبور شو په مناسب فرصت كې يې ور وزونګوله.
حاجي ورته وويل:
شرف الدين دى مه رايادوه، نه انسان دى، نه د انسان له څنګه تېر شوى دى، څوك چې د ورور مرګ له خدايه غواړي، د ميراث لپاره د ورور د ژوند شپې ورځې شمېري، هغه به د بل څه خير وغواړي؟!
_ حاجي صاحب! نه پوهېږم څرنګه داسې فكر كوئ؟!
حاجي صاحب د شرف الدين كيسه واوروله.
_ شرف الدين زما يكي يو ورور دى، ګومان نه كوم چې دومره به زما په ژوند پكو وي، خو دومره عرض كوم چې له خولې چړپن سړى دى. كله كله يې چړپ شي تر خولې يې دغسې بېځايه خبره راووځي.
_ زما داسې چړپن ناظر نه دى په كار، چې سبا يې په خوابدۍ شړم، خير يې په دې كې دى، چې له سره يې ناظر نه وټاكم.
ملا پر دې خبرې برغولى كښېښود، بله موضوع يې رامنځته كړه، چې د حاجي پام په بله كړي. دا معامله يې كوم مناسب وخت ته پرېښوده.
څو ورځې ملا صاحب دا خبره نه يادوله، په ناظر پسې يې څار كاوه چې عيبونه يې ومومي او بيا د بيزو پرهار ترې جوړ كړي، ګوندې د حاجي تر پام بد شي. چې د ناظر څه سهل انګارۍ ورمعلومې شوې، په مناسب فرصت كې به يې په ډېر چل او هنر د ده نيمګړتياوې د حاجي غوږونو ته ورسولې.
خو حاجي د ناظر په هكله د ملا صاحب خبرې په ډال اخيستې، ده ته داسې ښكارېدله چې ملا د ورور لپاره ترښځ وهي او دېته هم ممكن ورور مجبور كړى وي.
ملا صاحب سربېره پر دې چې د حاجي په خوى بلد و، بيا يې هم له دې خبرې لاس نه اخيست، ټينګه ملا يې ورپسې تړلې وه، چې ناظر راوپرځوي، ناظر هم خبر شوى و، هغه به په ملا صاحب پسې پروپاګند كول، حاجي ته به يې پر ملا خاورې اړولې. خو حاجي په هغه هم پوهېده چې كوم ځاى يې خوږېږي؟
دا مسابقه ډېره اوږده شوه، يوه جانب هم برى ونه موند، نه ناظر له ناظرۍ ووت، نه ملا له ملايۍ.
په مني چې ملا صاحب د زكات غله ترلاسه كړه، ارچې ته لاړ، بزګر ته يې د نوي كال لپاره د تخم غنم وروسپارل، څو ورځې يې ورسره تېرې كړې چې د تخم په شيندلو ډاډه شو، لاړ، حاجي صاحب ته يې وويل:
زه چې اوس د خپل ملك پټي خاوند شوم نه امامت ته رسېدګي كولاى شم، نه د زكات مستحق يم. ښه به دا وي چې تاسو بل امام وټاكئ او زه يو ازاد مصروفيت پيدا كړم.
حاجي ورسره ومنله، بل امام يې وموند، د ملا صاحب كور لا په هغه كلي كې و، حاجي ورته ويلي وو چې څو دې خپلې خونې نه وي جوړې كړي او په خپله خوښه دې كډه نه وي اخيستې دلته اوسه، هېڅ تشويش مه لره، څوك به څه نه درته وايي.
ملا صاحب چې په معقول عذر امامت پرېښود، د حاجي صاحب تر پام نور هم ښه شو، د شا و خوا كليو مشران يې وروبلل او دېته يې جوړ كړل، چې په سيمه كې د كليوالي ښوونځي معلمۍ ته په ګډه سره ملا صاحب پېشنهاد كړي، په دې توګه ملا صاحب په لنډ وخت كې معلم صاحب شو.
چې څو ورځې تېرې شوې، ملا صاحب د ښوونځي چپړاسي ته اوبه خړول شروع كړل، اخر يې پلمه ورته جوړه شوه، هغه يې رخصت كړ او پرځاى يې شرف الدين وټاكه. شرف الدين ته د كرارې كار په لاس ورغلى و، كار يې لږ او معاش يې تر هېڅ ښه و، كه به يې چپه حكمونه كول كه راسته، ملا صاحب به ورباندې سترګې پټولې. ورو ورو سړى زړور شو، په شتمنو هلكانو يې د مياشتې لس لس افغانۍ او په نورو يې د هفتې دوه دوه هګۍ حواله كړې، هر څو ملا صاحب منع كاوه، شرف الدين نه منل. هلكانو او د هغوى مشرانو هم سر نه پسې ګرځاوه، ځكه چې پخواني چپړاسي هم داسې كول، اوس نو د شرف الدين عوايد تر ملا صاحب مخ په ډېرېدو وو، د كلي په څنډه كې يې يوه خونه تشه پيدا كړه او كډه يې وروړه، نور نو د ملا دومره پروادار نه و. ملا هم سر نه ورپسې وګرځاوه.
څرنګه چې ملا صاحب زيرك او له پښو چټك سړى و، په لنډه موده كې له دفتري امورو سره اشنا شو او د معارف ډېر چارواكي يې وپېژندل، چې غرمه به يې ماشومان رخصت كړل، پر سايكل به سپور شو، كندز ته به يې ځان ورساوه، له مفتشانو او د معارف له عمومي مدير سره به يې وليدل، خپل مشكلات به يې ورباندې حل كړل، د هغوى لارښوونې به يې واورېدې، د مازيګر لمونځ به يې كلي ته راورساوه. ملا صاحب په ډېر لږ وخت كې ځان په مدير منلى و، هم ملا و_ هم جهان ديده و_ هم يې څو ژبې زده وې_ هم خوش اوازه و، هم يې د معارف د ترانو لپاره ښې لارښوونې كولاى شوې_ هم په خوله، ژبه ډېره فصېحه او بليغه ورته ښكارېده، هم يې د مسووليت احساس د قدر وړ و، د معارف مدير به ويل:
كاشكې مو داسې يو څو تنه استادان لرلاى. نو چې ملا صاحب به هر پېشنهاد وكړ، منل كېده به. له ملاصاحب څخه شاګردان او د هغوى پلرونه او مشران هم راضي وو، ځكه چې هم يې درسونو ته ښه توجه لرله، هم يې حوصله پراخه ساتله. په ځاى بېځايه به يې نه ترټل، نور دوى څه غوښتل؟ ملا صاحب به د تفرېح په وخت كې د شاګردانو د منډو ترړو او شورماشور مخه نه نيوله. اتڼ يې لا ګوښي ورزده كاوه. د ده ښوونځى په ولايت كې يو نمونه كليوالي ښوونځى شو، چې د معارف مدير به نورو معلمينو ته د دوى ښوونځى ورپه ګوته كاوه او ويل به يې زه دا شان ښوونځي او داسې ښوونكي غواړم.
ملا صاحب چې چاردرې ته نوى راغلى و، په پاړسي پوهېده، خو ژبه يې ښه نه پرې اوښته، ځكه چې د دوى په خواوو كې پاړسي ژبي څوك نه وو، كه وو هغوى هم تر پاړسي پښتو ښه ويله. ده پاړسي په طالبيني كې د پنج كتاب، ګلستان، بوستان، يوسف زليخا او سكندرنامې له مخكې په درسي توګه زده كړې وه، نه په كوڅو او بازارونو كې، اوس چې ورته اړ شو، په لږ وخت كې يې ژبه پرې واوښته، خو د عاميانه لهجې پرځاى به يې ادبي پاړسي په خوله ورتله. پر دې سربېره يې اكثره جمله بندۍ د اردو په شان وه او يونيم د اردو او انګرېزي تورى به يې هم ورګډاوه، له دې امله مفتشانو او د معارف نورو چارواكو ته د ډېرې ژورې مطالعې خاوند ښكارېده. په ظاهره يې ډېر احترام كېده او مولينا صاحب به يې باله. خو چې دى به نه و، مفتشانو او ځينو استادانو به ويل مولينا يې بلا نه دى، د مدير مرستيال خو به لا ويل:
خداى مې دې غاړې نه بندوي، ما ته خو داسې ښكارېږي چې په درست بدن كې به يې يو څاڅكى وينه هم افغاني نه وي، رنګ او كړه وړه به يې لا پر ځاى پرېږدو. په افغانانو كې هم سره، سپين او شين سترګې پيدا كېږي، خو دا له ملايي سره يې كوچيانۍ جامې او په ټكنده غرمه كې شل دوه ويشت كيلومتره په زاړه سايكل لار وهل او دومره فعاليت يې بې څه نه دي، علاوه پر دې له دومره علم سره چې په ډېرو ژبو هم پوهېږي، په يوه كليوالي ښوونځي كې څه كوي؟ حتماً تر كاسې لاندې نيمكاسې شته...
درې درې نيمې مياشتې چې يې په ښوونځي كې ووتلې، د كلنۍ ازموينې وخت راورسېد، له مركزه يې يو مفتش ورسره راوست، د هغه په حضور كې يې په يوه ورځ ازموينه پايته ورسوله، مفتش د معاينې په كتاب كې وليكل:
د محترم مولينا صاحب په توجه د ښوونځي نظم، اداره او تدريسي چارې دومره پرمخ تللې دي، چې سارى يې په كليوالي ښوونځيو كې نه ليدل كېږي، د مولينا صاحب توجه او زيار ته د قدر په سترګه ګورم او په خپلو دندو كې ورته نور هم ډېر برياليتوب غواړم.
كله چې نتايج مديريت ته ورسېدل، له مديريت هم ملا صاحب ته تقديرنامه وركړاى شوه، اوس نو د ژمي پر مخ رخصتي وه، ملا صاحب خپلو پښو ته خلاص شو. له حاجي صاحب څخه يې د كرنې او باغدارۍ څه برسېرن معلومات حاصل كړي وو، په هفته كې به يوځل ارچې ته روان و، چې په خپله مځكه يې عملي كړي، د يوه كوچني باغ د ږدولو نيت يې هم لاره، كابو څلور جريبه مځكه يې ورته بېله كړې وه، د بادامو د نيالګيو مرسته ورسره حاجي صاحب منلې وه، دى هم تر هرڅه بادامو ته ډېر هوسېده، ځكه چې په چاردره كې يې ډېر د بادامو باغونه ليدلي وو او هلته په هند او پاكستان كې د بادامو قدر او قيمت ورته معلوم شوى و. د باغ لپاره په جلا كړې مځكه يې وربشې كرلې وې، وربشې چې څلور ګوتې قدر راپورته شوې د رشقې تخم يې ورباندې وشينده، په دې غرض چې وربشې كله ورېبل شي، ځاى به يې رشقې نيولى وي او دا رشقه خو بيا څلور پنځه كاله اړول نه غواړي، هم به مځكه له حاصله نه وې وتلې، هم به بادام ورسره اوبېږي.
ملا صاحب چې به سايكل د امام صاحب او ارچې پر اوږدو لارو سم كړ، په تصور كې به يې د خپلو بادامو ونې ليدې، چې ګلونه يې راوړي وي، مستوونكي عطرونه يې لټېږي او د ده له حواسو سره يې زړه غوښتونكې لوبې راخيستې وي، له تاندو هيلو سره به په خپل باغ كې ګرځېده، خپلې نازولې ونې به يې ليدې چې د ده د زيارونو او پاملرنو په بدل كې د خپلو شګوفو سپينې ورېښمينې پاڼې ورباندې ښندي.
خپلې بارداره ونې به داسې ورته ښكارېدې چې د ده هركلي ته يې له احترامه سرونه ټيټ كړي وي. زړه به يې په دې قدرشناسۍ باغ باغ شو، بې ارادې به يې د سايكل پايډلونه په بېړه بېړه اړول چې ژر ورورسېږي. بيا به يې د خپلې مځكې ويالې تر سترګو شوې، چې د سرو- ولو سيوري ته غنګۍ وهي. د كروندې په منځ كې به يې خپل چمبر ورښكاره شو، چې د ده په سپينو خونو يې غېږ راګرځولې، له غله غدويه يې ساتي، د كور مخته به يې د اوبو تالاو او د تالاو په غاړو د پنجه چنارونو غټو تنو او د مغرورو څانګو نظر ورباله، چې پر تالاو او د شا و خوا چوتره يې سيورى غوړولى وي او دى په دې ساړه سيوري كې له يارانو دوستانو سره پر كټونو ناست وي، نه د ا خوشامندو ته اړ وي، نه په يوه ګوله ډوډۍ پسې له كوره ورك... په دغو تصوراتو به يې اوږدې كوړې نا اوارې لارې په زاړه سايكل داسې رانغښتې چې تا په ويل په پاخه سړك يې بنز موټر په واك كې وي.
د تېر مني سړو بادونو يې هم د تلو راتلو لاره ونه نيوله، درست كليوال به ورته حيران ول، چې خداى خبر ملا صاحب يې له څه شي جوړ كړى دى، چې نه په ووړي بند دى، نه په ژمي. په دې عمر، په داسې زاړه سايكل او په دومره اوږدو كنډ و كپر لارو چې ځي راځي، نه ستړيا پېژني، نه تكليف احساسوي. د دوى حيرت هغه وخت لا ډېر شو چې واوره واورېده، پر مځكه څلور ګوتې واوره پرته وه، د تالاوونو سرونه كنګل پوښلي وو، له هره كوره د اورونو لوګي رالټېدل او خورېدل.
د ماپښين يوه بجه وه، ملا صاحب سايكل راوايست او د ارچې پر لوري وخوځېد، چې ورته كتل به يې بس يو بنيان او د پاسه يې پرې يوه غزنيچۍ پوستينچه اغوستې وه، وړين لاس ماغوګان (دست كشې) يې په لاس كړې او پشمي جورابې يې له څپليو سره په پښو وې، نور يې هېڅ هم د ځان د پټولو لپاره نه لرل، كليوالو چې هرڅومره ورته وويل چې په دې سپينو واورو او يخه يخنۍ كې مه ځه، خو د ملا صاحب چګ په يوه پښه ولاړ و، هېڅ شي د ده د عزم مخه نه نيوله.
ملا صاحب لاړ، په كندز كې يې خپل ضروريات واخيستل، مخ په حضرت امام صاحب روان شو.
هغه وخت لا لارې كچه وې، په سړك به يې د موټرونو په منډ لار وهله، چې كله به كوم موټر له كومې خوا ورښكاره شو، ملا صاحب به لار ورپرېښوده، چې موټر به تېر شو، بيا به يې سايكل د موټرونو لارې ته راواړاوه، د څلورو بجو شا و خوا د "شيرماهي" دښتې څنډو ته رسېدلى و، لږه لاره پاته وه، چې د امام صاحب ابادې سيمې ته ورټيټ شي، دوو لېوانو مخه ورته ونيوله، دى له سايكله ورته كوز شو، سايكل يې د سپر په شان خپلې مخې ته ونيو، له جېب يې تمانچه راوايستله، مرمۍ يې ورتېره كړه، لېوان سره جلا شول، له دوو خواوو پرې راروان شول، ملا كښېناست يوې خوا ته يې سايكل داسې په ځان راكوږ كړ، چې د ارابو لښتۍ يې د لېوه خوله ورپرې نه ږدي، بلې خوا ته يې خپله اخورۍ تمانچه ونيوله، لېوان ورو ورو ورنژدې كېدل، چې څلور پنځه مترۍ ته يې ورورسېدل، ملا صاحب ماشه راكش كړه، ډز شو، له ډز سره دا يو لېوه وولېد، هغه بل لېوه ته مخ ورواړاوه چې د ده څو قدمۍ ته رارسېدلى و، بېرته دېرش څلوېښت كيلومتره په شا لاړ، بيا يې لېدلي لېوه ته وكتل، راپورته شوى و حملې ته يې ځان جوړاوه، خو په بل فير له ټوپه وولېد، دوهمه مرمۍ پر سم ځاى لګېدلې وه، لكۍ يې ورو ورو ښوروله، تا به ويل چې ورته وايي نور مې مه وله، روان يم درڅخه ځم، ملا پر هغه بل لېوه هم يو ډز وكړ، مرمۍ خطا شوه خو دومره ډېره هم نه وه خطا شوې، له پښو سره يې ورته ولګېده، څرنګه چې نسبتاً ماړه لېوان وو، ډېر كش و كړپ ته يې ډډه نه لګېده، منډه يې واخيسته او ژر له سترګو غايب شو. وخت ناوخت او هوا ډېره سړه وه، ملا صاحب ويشتلى لېوه د زنكندن په حال كې پرېښود، خپل مزله ته يې ادامه وركړه. د ماښام لمونځ يې په اباده سيمه كې د يوه دوست كاله ته ورساوه.
د نوي كال په رانژدې كېدو چې هوا ماته او دښتې زرغونې شوې، په ونو غنو كې د موسم لطف تازه ساه پو كړه، له يوې خوا ښوونځي پرانيستل كېدل، له بلې خوا د باغونو د ږدولو وخت رارسېدلى و، دوه اوونۍ ملا صاحب په ډېرې ستړيا تېرې كړې، چې نه يې ښوونځي ته شا وراړولي شوه، نه يې د باغ پر وژه لورېده، چې نيمګړې پاته شي، په ډېرو منډو او ډېرو تلو راتلو يې دواړه چارې ترسره كړې. د ښوونځي درې مياشتنى سكوت مات شوى و، نوي زده كوونكي تر هر كال ډېر شوي او صنفونه ډك وو، تعليمي چارې په خپل وخت پيل شوې. هاخوا ته ملا صاحب خپل باغ ايښى و، نوره كرونده يې هم بده نه وه. په ويالو يې سرې ولې ايښې، حوض يې كيښتلى او چنارونه يې پرې لګولي وو.
ملا صاحب چې به څومره هلې ځلې كولې، څومره به يې اخلاص كاوه، څومره به يې منډې ترړې وهلې، په هغه اندازه به د شا وخوا خلكو ذهنيت ورته اوښت، راز راز خبرې به يې ورپسې كولې، دى هم خبرېدو چې خلك يې پيرنګي يا د پيرنګيانو ايجنټ بولي، خو سر يې نه پسې ګرځاوه، ويل به يې:
خلك به هرڅه هرڅه وايي
زه د اشنا په غېږ كې چا ليدلى يمه
په ورڅېرمه كلي كې د حسين خان په نوم يو ځوان و، چې ځانته يې يو څه ويل، لږه ډېره مطالعه يې لرله، چې د يوې ورځې په كار پسې به لاړ درې ورځې به يې تېرولې، په ښار كې يې ډېر خلك پېژندلي وو، له ډېرو خولو به يې ډېر څه واورېدل، چې كلي ته به راغى ډېرې نوې نادرې به ورسره وې، كليوالو ته هوښيار او باخبره سړى معلومېده. په هره موضوع كې به يې بحثونه كول، له دې خبرې به يې خوند اخيست چې د چا په خوله كې خبره وروچه كړي، قاطع حكمونه به يې كول، هڅه به يې كوله چې د كوم عالم يا هوښيار سړي په نسبت د نورو په ذهنونو كې شك او شبهه پيدا كړاى شي، ده خپله لويي د نورو په وړېدو كې ليده، چې هر څوك به نوى كلي ته راغى ده به يې خوله بوى كړه، ځانته به يې معلوم كړ چې په څومره اوبو كې ولاړ دى، كه به زيرك، په خبره پوه، خورخولى يا عالم په نظر ورغى له لومړۍ ورځې به يې د هغه د خنثى كولو پروګرام جوړ كړ. لومړى به يې ورسره يارانه جوړه كړه، وږغاوه به يې، په خوله كې به نه ورلوېده، ښه مديان به يې وركړ، پوره به يې وروسپخاوه، چې كمزورۍ به يې ورمعلومې شوې، بيا به يې د نورو په مخ كې هغه خبرې پرمخ ورموښلې، د سړي تول به يې تر وړۍ سپك كړ. له عالمانو سره به يې هم كله كله خبره شاربله چې كليوالو ته دا وښيي چې كه هغه منلى عالم دى، ده ته هم په واړه نظر مه ګورئ. په داسې بحثونو كې به يې كه به ډېر نه و خړې شوې، نورو ته ځان د معلوماتو خاوند معرفي كړي.
كله چې ملا صاحب راغى د حاجي امامت يې ونيو، ده لږ- لږ ځان ورپورې وموښه، خو د ملا صاحب په خبرو يې سر نه خلاصېده، بېرته يې پيڅې ترې ونغښتې، ځانته يې په دې خبرې تسلي وركوله، چې ځه د بل كلي ملا دى، دى پوه شه او امامت يې، لېكن له كله راهيسته چې ښوونځى وروسپارل شو، د ملا صاحب د نفوذ ساحه پراخه شوه، ده د ملا صاحب نفوذ ځانته جدي خطر وباله، بيا يې خپله زړه شېوه ورسره اختيار كړه، لومړى يې ورسره يارانه ټينګه كړه، په پلمه به ښوونځي ته ورتلو چې د ملا صاحب د تدريس په طريقه كې څه خو پيدا كړي، كله به يې مېلمستيا ورته وكړه، له هرې خوا او هرې مسئلې به يې ورږغاوه. څرنګه چې دى حسين خان ته مشكوك او د پردو ايجنټ معلومېده، دغه شان ملا صاحب هم د ده په خوريي ماما كېدو شك اخيستى و، دايې زړه ته لوېدلې وه چې له خولې مې خبرې باسي. په ښكاره يې سوك تر كټوي نه يوست خو ځوابونه به يې په ورين تندي اما په داسې ژبه وركول، چې ورباندې ښاد نه شي. يعنې له شلګرۍ پښتو سره به يې پېښورۍ او ښوڅۍ ګډې كړې، د اردو، پنجابي، سرايكي، بنګالي، برمايي، انګرېزي او عربي مرچ مسگاله به يې هم پرې ودوړول. دا يې ځكه داسې كول چې له يوې خوا حسين خان په خپلو معلوماتو شكمن شي او له بلې خوا څه په لاس ور نه شي. كله به چې حسين خان ورباندې اعتراض وكړ، چې ولې په روانه پښتو ځواب نه وركوي؟ ملا صاحب به ويل:
علمي ځوابونه په روانه پښتو ممكن نه دي، دا ځكه چې پښتو لنډه، تنګه د پوونده ګانو ژبه ده. څرنګه چې موږ تاسو بېعلم خلك يو، ژبه مو علمي لغتونه او اصطلاحات نه لري، تا دنيا نه ده ليدلې، كه دې وليدله، پوه به شې چې زموږ پوهان هم په څه نه دي خبر.
چې سره رخصت به شول، حسين خان به د ملا صاحب ځوابونه تر مطالعې لاندې ونيول. خو هېڅ به هم په لاس نه وو ورغلي. دا به يې ومنله چې په غلبېل كې مې اوبه راوړې دي.
حسين خان صرف دې نتيجې ته رسېدلى و، چې د ملا صاحب پېژندل ګران كار دى، چې ورته ګورې له يوې خوا ډېگر سوړ سړى دى، كه څوك ورته ډېره سپكه خبره هم وكړي، د ده تندى نه ورباندې تريوېږي. ان د مذهب خلاف خبره يې هم نه احساساتي كوي. د ډيموكراسۍ ښېګڼې بيانوي، د ژبې او قلم ازادي غواړي، دا د ملت منلى حق ګڼې چې خپر سرنوشت په خپله وټاكي.... له بلې خوا چې له راډيو څخه قوالي اوري، ورته ژاړي، د پيرۍ مريدۍ پلوى او د پيرانو سخت اخلاصمند دى، د ځينو اولږوو داسې كرامات مني، چې نه په عقل جوړېږي نه يې شرعي جواز شته. كله بابا نانك او ټېګور هم عارفان او د خداى د لارې خلك بولي، كله يې د نظر دايره دومره وړه شي چې باچا خان هم ورته سم مسلمان نه ښكاري. دا روشن فكري او تاريك بېني يې ورته غيرطبيعي ښكارېدل.
يو دوه ځلې يې د نورو په مخكې له ملا سره ځينې خبرې وشاربلې، خو ملا صاحب هم د ده غوندې په بحث كې له يوه شاخه بل شاخ ته الوتل ښه زده كړي وو، حسين خان به خپلو ته خړ شو، ملا صاحب به داسې وښووله چې حسين خان خوار لا په څه كې دى، چې دى ورسره منطقي بحث وكړي، هسې د خولې خوند ورسره ښه كېدى شي، دغو شكستونو يې په زړه اور بل كړى و، په ښكاره يې څه نه ويل، پټ يې د غچ اخيستلو سوچونه وهل، خو ملا صاحب ورسره پالـله او داسې يې ښووله چې د دوى ترمنځ هېڅ نه دي پېښ شوي، چې دې وضعې به حسين خان نور هم پر سرې تبۍ ورته كښېناوه، بالاخره يوه ورځ ولسوالۍ ته لاړ، ولسوال ته يې خپله اندېښنه ښكاره كړه، چې د دوى د ښوونځي معلم په پوست پاك نه دى، ما ته سور پيرنګى ښكارېږي، خو نه پوهېږم چې څه وظيفه به لري؟
ولسوال ته يې د ملا صاحب خويونه خصلتونه بيان كړل او خپل د شك دلايل يې ورسره وويل، خو ولسوال دومره بې فكره سړى نه و، چې ژر له چتې ووځي، ورته ويې ويل:
ما ته هم په پوست پاك نه ښكاري، خو سند په لاس كې نه لرو. ته هم هڅه كوه، زه هم څار ورپسې كوم، چې له اسنادو سره يې ونيسي، دا دلايل چې تا وويل مستند نه دي، هر انسان ضد او نقيض خصلتونه لري، اكثره روشنفكران په يو وړ تياره كې پراته وي، بلكې كه درته ووايم ځانته روشنفكر ويل په خپله يو وړ تاريكي او كم بيني ده.
ولسوال څه فكر وكړ، بيا يې وويل:
موضوع مهمه ده، ته ارتباط ورسره ساته، كېدى شي چې سم يې وپېژنې، چې هرڅه يې درته شك پاروونكي ښكارېدل، ما ورباندې خبره وه، ګوندې يو د بل په مرسته دا ګيدړه له غاره راوباسو.
حسين خان ډېر ځان كامياب باله، چې ولسوال ورباندې اعتماد كړى او دومره مهمه وظيفه يې وروسپارله. د ولسوال په هدايت يې بېرته ملا صاحب ته زړه ورګډ كړ، خو دا ځل يې عزت كړى و چې ملا صاحب ته به ځان بلا شرط تسليم ښكاروي او د نورو په مخ كې به خبره نه ورسره پېچي، چې د ملا باور حاصل كړي او د زړه بوخڅه ورته وسپړي. په دې هيله به يې كله- كله بيا ملا صاحب ته مېلمستيا كوله، دوه په دوه به د نړۍ پر پېښو او د افغانستان پر حالاتو سره ږغېدل، خو ملا صاحب هم كومې وړې سپږې نه و چيچلى، داسې څه يې په لاس نه وركول، چې ښه يې ورباندې وشي.
اخر يوه ورځ حسين خان ورته وويل:
ملا صاحب! كه دې خوا نه بدېږي، يوه پوښتنه به درڅخه وكړم.
_ ولې به مې خوا بدېږي، ډېر خوشحالېږم، چې څوك مې د پوښتنې وړ وبولي!
_ د هر سړي د رازونو قلف په يوې كونجۍ خلاصېږي، چې دا د يارۍ او دوستۍ كونجي ده، يعنې كه څوك هرڅومره هم د خپل باطن په پټولو ډېر ټينګ وي، د زړه يار ته يې څه له خولې وځي، ځكه چې نه ژوند يوازې كېږي، نه په تنها صورت او يوه فكر د ژوند د پېښو مقابله ممكنه ده، خو چې ګورم ستا اندروني حالاتو ته لاره موندل ډېرې كونجيانې او ډېر وخت غواړي، ځكه چې ستا ضد او نقيض عادتونه، متضاد افكار او يو له بله مغاير عقايد له سړي لار وركوي، سړي ته ستا اصلي څېره نه ورښكارېږي، نه پوهېږي چې څه وړ دې تشخيص كړي؟!
_ وروروه! دا يو زه نه يم، هر انسان لكه پياز له پردو جوړ شوى دى، دا پردې دي چې يو شى يې ترې جوړ كړى دى، كه پردې ترې واړول شي، هېڅ به هم نه وي.
_ انسان څه مجبوريت لري چې ځان په شلو پردو كې پټوي؟
_ انسان ځان نه پټوي، بلكې خلقت يې داسې شوى دى، هر سړى لږ يا ډېر د مختلفو عادتونو، اخلاقو، نظريو خاوند دى، چې وخت، زمان او پېښو ورباندې تحميل كړي وي، ځكه يې پېژندل مشكل وي.
- نورخلك به هم د ضد و نقيض خويونو، فكرونو خاوندان وي، خو ستا په شان نه!
_ دا ځكه چې هغوى لږ ګرځېدلي، لږ يې ليدلي، لږ يې اورېدلي وي. تا به د سپېدارو اره شوې ونه ليدلې وي، چې دننه حلقې حلقې يا ستا په قول پردې پردې وي، په تنكي نيال چې كال ووځي، يوه نوې حلقه راګرځېدلې وي، په دوهم كال دوه شي، په درېيم كال درې، دغه شان هر كال يوه حلقه ترې راګگرځي، لسم كال ته يې له لسو حلقو څخه پرېړه تنه وي، انسان هم درست عمر لكه تنكى مهال په هغه يوه حلقه كې نه پاتېږي. بله دا چې انسان د ورېښمو چينجى نه دى، چې په لوى لاس تر ځان تارونه وپېچي. وخت، زمان، مكان، شرايط او ډېر څه انسان په شلو پردو كې نغاړي. دا پټېدل هغسې پټېدل نه دي، لكه ته چې فكر كوې، بلكې داسې دي لكه له يخنۍ چې ځان وپېچي، په داسې پټېدلو كه سړى له نورو پټ شي، له ځانه هم پټ شوى وي. نو حقيقت دا دى لكه ته چې ما په كامله توګه نه پېژنې، چې زه څه يم، څه كوم، څه غواړم... زه هم ځان نه پېژنم.
چې ملا صاحب لاړ، حسين خان اورېدلې خبرې له ځان سره وچڼلې، بيا هم څه په لاس نه ورغلل، چې ولسوال يې سند وګڼي.