شپږمه برخه

ملا صاحب به چې د حمل په مياشت كې هركله فرصت وموند، د حاجي صاحب د بادامو په باغ كې به يې چكر واهه. د بادامو شګوفو ته به يې كتل، د شګوفو له رنګ او بوى څخه به يې خوند اخيست. تر ګلپوشو ونو لاندې ناسته ولاړه به داسې ورته ښكارېده لكه پر كوم قهرمان چې خلك ګلونه شيندي. موټ موټ غوښه به يې اخيسته، ځكه چې ده هم بادام ايښي وو، په تمه و چې كه ژوند ورسره نامردي ونه كړي، درې څلور كاله وروسته به يې پر سر د خپلو ونو شګوفې زانګي او د خپل باغ تنكۍ څانګې به ورباندې ګلونه شيندي.
ملا ته حاجي صاحب څو سوه د بادامو نيالګي وركړي او ده هم ايښي وو، چې هر كله به ورغى، هر نيال به يې په دقت تر نظر تېر كړ، چې وچ شوى نه وي، مال نه وي خوړلى، ماشومانو نه وي ژوبل كړى...
ملا صاحب د خپلو ارمانونو تر سره كېدلو ته لحظه په لحظه نژدې كېده. بادام يې لګېدلى، رشقه يې بوټېدلې وه، د تالاب كار يې هم تمام شوى و. بس د چمبر راګرځول او درې څلور خونې جوړول په كې پاته وو، په تمه و چې ژر د خپل كور او خپل مستقل ژوند خاوند شي، په خپله مځكه به راګرځي، د خپلو ونو پالنه او پوجي به كوي، خپل كښت ته به ګوري، څومره به بختور وي چې نه په شعبو راګرځي، نه د امرانو خوشامندي كوي، نه د ولس اېرغندي تېر غندي اوري. فكر به يې كاوه چې له خيره سره د سږكال حاصلات ورټول كړي، اميد دى چې دومره څه ورپاته شي، چې يو ووړ چمبر او په كې درې څلور خونې د ځان او شرف الدين لپاره جوړې كړي، بيا به وركډه كېږي او ټول طاقت به مځكې او باغونو ته وقف كوي. معلمي به يې په باچهۍ بدله شي. خو شرف الدين په بل خره سپور و، ورځ په ورځ يې ذهن له ملا صاحب څخه فاصله نيوله، وربوز يې ورڅخه كږېده، خبره يې دې حد ته ورسوله، چې كله به د جومات امام نه و او ملا صاحب به مخته شو، ده به ورپسې اقتدا نه كوله، چې دې عمل يې د خلكو شكونو بيا په پښو ودرول، سره ويل به يې كه ملا په رښتيا پيرنګى نه وي، اشرف الدين ولې ورپسې لمونځ نه كوي؟
په ملا پسې دا ډنډوره هم له كلي ووتله، په سيمه كې خوره شوه، ځينو ملا صاحبانو او معلمانو هم ورسره غبرګې كړې، حسين خان بيا ولسوال ته راپور وركړ، ولسوال كه څه هم په هوايي خبرو پسې نه ګرځېده، د مستندو دلايلو په لټه كې و، خو مسلسلو او طلاعاتو دېته اړ ايست، چې يوه ورځ له ملا سره وګوري او په ډانګ پېيلې خبرې ورسره وكړي.
په دغو ورځو كې ملا صاحب د ښوونځي د كارونو په سلسله كې ورغى، ولسوال لاندې باندې ورته وكتل، بيا يې ورته وويل:
رښتيا خبره دا ده چې ما ته هم افغان نه ښكارېگږې! د خلكو خبرې بې څه نه دي.
_ خلك مې څه ګڼي؟
_ خلك دې انګليس ګڼي!
_ خو ته يې نه منې، كه څرنګه؟
_ ما درته وويل چې ما ته هم افغان نه ښكارې.
_ دا په خوله واياست، كه مو زړه هم دا منلې چې زه انګرېز يم؟ اوس به زه نه وم درته ولاړ، بلكې ته به مې په خدمت كې ولاړ وې!
ولسوال په دې خبره تاو راتاو شو، څه شېبه يې فكر وكړ، بيا يې ورته وويل:
ښه وايې، حقيقت هم داسې دى، په رښتيا كه ته انګليس واى، اوس به دې احترام كېده، يو انګليس څه مجبوريت لري، چې دومره ستونزو ته ځان وركړي، زموږ لا څه پټ دي، چې د دوى جاسوس راشي؟ مهرباني وكړه، كښېنه!
ملا صاحب كښېناست، ولسوال معافي ترې وغوښتله، ولسوال كار ورخلاص كړ، ملا صاحب خصت وغوښت، هغه ورته وويل:
ملا صاحب كله- كله راځه چې سره كښېنو.
چې ملا صاحب ووت، ولسوال بيا فكرونو په مخه كړ، ځان ورته ګرم ښكاره شو، چې بې دليله يې ملا صاحب ته ويلي وو، چې ما ته هم افغان نه ښكارېږي، بيا يې د ملا صاحب ځواب ورپه زړه كړ، چې �كه دې زړه هم دا منلاى، چې زه پيرنګى يم، اوس به زه نه وم درته ولاړ، بلكې ته به زما په خدمت كې وي�. فكر يې وكړ چې د يوه مشكوك ملا دا ځواب هم يوه برحال ولسوال ته د يوه افغان ځواب نه دى. يو محكوم افغان چې دا يې منلې ده چې د دوو ورځو حاكم د سلو كلونو كور ورانولاى شي، كله داسې خبره كوي، دا خبره د اروپايي ذهنيت زېږنده ده. بله دا چې يو پښتون چې بيا ملا هم وي، په داسې تور ډېر ژر سره اوړي، حال دا چې دى ډېر بې تفاوته او په خپلو اعصابو مسلط راته ولاړ و او داسې په تكيه ږغېده، لكه چې هېڅ تور نه وي ورباندې لګېدلى، په هر حال، سړى هم سړى دى، بايد څار ورپسې وشي، خو په حوصله؛ بايد تعقيب شي، چې څه كوي او اصلي هدف يې څه دى؟...
ملا صاحب د لارې خشوى نه و، د ولسوال شك يې د خطر زنګ وباله، فكر يې وكړ كه پېڅي ترې ټولوي. د هغه شكونه به يې نور هم زيات كړي وي، كه ډېر ورځي، هغه هم بې ضرورته د شك موجبې دي، بهتره به دا وي چې د ښوونځي په امورو كې څه ابتكاراتو ته لاس واچوي او په هره مسئله كې د ولسوال نظر اخيستلو په پلمه ژر ژر ورسره وګوري، په بيا بيا صحبت يې ګوندې شبهې رفعه شي.
درې څلور ورځې وروسته بيا په يوه پلمه ورغى، ولسوال ورسره دېره ښه وضعه وكړه، ورته ويې ويل:
ملا صاحب! موږ داسې منورو ملا صاحباتو ته ډېر ضرورت لرو. هيله كوو چې لږ تر لږه په هفته كې يوځل راځه چې له افكارو دې استفاده وكړو.
_ ستاسو حسن نظر دى، د يوه كوچي ملا به څه افكار وي او څه به يې نظريات وي؟ زما په خپله ډېر زړه غواړي چې ستاسو له هداياتو ډېر مستفيد شم، خو چې ستا لږ وخت او ډېرو كارونو ته ګورم، په زړه كاڼي واړوم او ډېر مو نه مزاحم كېږي.
_ كه هرڅومره كار ولرم، ستاسو سره د ليدو وخت پيدا كولاى شم.
ولسوال له ځان سره يوه د ياداښت كتابچه ګرځوله، چې په هغه كې به يې د ملا صاحب د خبرو مهم ټكي ليكل، په دې توګه يې د يوه دوامداره پټ تحقيق تاداو ايښى و. په هيله و چې اخر ګوندې هدف ته ورسېږي. ملا صاحب هم د ولسوال له ناڅاپې ښې رويې په زړه خوړلې وه، دا يې وپتېيله چې بايد له خولې سره پام وكړي او خپل حركات كنټرول وساتي.
د دوو استادانو مقابله وه، كه ولسوال تعليم يافته و، ملا صاحب هم ږيره باد ته نه وه سپينه كړې، ډېر هېوادونه يې تر پښو لاندې كړي او ډېرې سړې تودې يې ليدلې وې.
ولسوال د خپل تحقيق تكميل ته تږى و، په پلمه به يې ورغوښت، ډېر وخت به يې په اضافي خبرو ورسره تېراوه. د ډېرو مركو او ډېرو ليدو كتو په نتيجه كې د ملا صاحب له برسېرن ژوند ژواك څخه خبر شوى و، پوهېده چې ملا صاحب څو لوڼې لري، څو ورېرونه لري، ورور يې څه كار كوي، يا د ملا صاحب په مځكه سږكال څه كرل شوي دي؟... دغه شان حاجي صاحب ورسره څه مرسته كوي او اوس څو تنه شاګردان لري؟ او دغسې نور... خو د مطلب ټكى په لاس نه و ورغلى، چې هر وخت به يې ياداښتونه له سره لوستل او بيا به يې فكر ورباندې ستړى كړ، د ملا صاحب هويت به لا هغه شان په تور تم كې نغښتى و، شكونه يې نه وركېدل، نه په يقين بدلېدل.
ولسوال د پكتيا ولايت د يوې لويې كورنۍ غړى او په عين حال كې د حقوقو ليسانسه هم و، د مختلفو قومونو جرګې مرګې او ناسته ولاړه يې ليدلې وه، د پښتنو د ډېرو ولسونو له دود، دستور او لهجو سره اشنا و، ملا ورته په هېڅ چوكاټ كې برابر نه ښكارېده، صرف پوښ يې كوچيانى و. نور يې هېڅ هغوى ته ورته نه وو، د لهجې بدلون او نور اوضاع او حركات به يې په دې حمل كړل چې ډېر عمر يې په بهرنيو هېوادونو كې تېر كړى او له خپلو خلكو ليرې پاته شوى دى، د پردو اثرات ورباندې پاته شوي دي. هغه يو عمر قبول كړي اثرات به اوس په سپينه ږيره نه شي ليرې كولاى، خو چې سوړ مزاج او قوي اعصاب به يې ورپه ياد شول، بيا به ورته بل څوك ښكاره شو. اخر يې دا غوره وګڼله چې ليده كاته ورسره د رسمياتو له چوكاټه وباسي، د مېز له شا صحبت كه هرڅو دوستانه وي د دوى په منځ كې فاصله ساتي، بايد كور ته يې راوبولم، چې هلته نه مزاحم وي او نه دى دا احساس وكړي، چې ولسوال ته مخامخ ناست يم. هغه وو چې بله ورځ يې تر غرمې وټالاوه، غرمه يې له ځان سره ډوډۍ ته بوت، له هغه هيسته به چې هركله ملا صاحب ورغى، د غرمې ډوډۍ به يې ورباندې خوړله، له هرې خوا به يې ورږغاوه، داسې به يې ورښووله چې ګنې دى د هندوستان معلوماتو ته تږى دى، ملا صاحب به هم د هغې خوا كيسې ورته كولې، د هند او برما له دودونو، دستورونو او مختلفو عقايدو به ورته ږغېده، په هند كې به يې د مسلمانانو د بدې ورځې حال وايه، خو په عين حال كې به يې د اقبال، مولانا ازاد، سرسيد احمد خان سره د ګاندي او نهرو لږقت، قربانۍ او پېرزوينې هم نه هېرولې، خصوصاً د ګاندي شخصيت به يې ډېر ستايه.
چې ولسوال به دا خبرې تحليل كړې، بيا به په دوه كې ورك شو، چې له يوې خوا ملا صاحب راته د هند د مسلمانانو بده ورځ ژاړي، له بلې خوا د مسلمانانو د مشرانو په لړ كې د هندو لږرانو ستاينه كوي، چې كه په هندي مسلمانانو واقعاً بده ورځ راغلې وي، بايد د يوه مسلمان په صفت له دوى انګېرل شوې واى، حتماً ملا د هندوانو د تبليغاتو تر اثر لاندې راغلى دى، اشتباه به يې څه قدر رفعه شوه، خو چې دېته به يې پام واوښت چې دا درست مشران چې دى يې ستايي، د برطانيې دښمنان او د نيمقارې د ازادۍ سركښان وو، كه دى برطانوي واى، اقلاً ستايل خو به يې نه، بيا به يې په خپل شكمن زړه شك پيدا شو. خو ژر به يې دا خبره هم د ملا صاحب د زيركۍ نخښه وبلله او له ځان سره به يې وويل:
اوس چې هند او پاكستان ازاد شوي دي، كه د هندو پاك د ازادۍ د لارې علمبرداران وستايل شي، انګرېز ته څه تاوان لري، كه وغندل شي، د برطانيې به په كې څه ګټه وي، بلكې ستايل يې د يوه انګرېز له خوا د هغوى حق بيني ثابتوي.
ملا صاحب هم له ولسوال سره ډېرو مركو دې نتيجې ته رسولى و، چې د ولسوال شك لا نه دى ختلى، خو دې خبرې تسلي وركوله چې ولسوال د يوه لوى كاله غړى او ورسره يو ډيموكرات سړى دى، ژر خبره له ګنډلو نه باسي، نو فوري خطر نه دى ورته متوجه.
چې عام ولس د ملا صاحب ارتباطات له ولسوال سره وليدل او په دې هم خبر شول، چې اكثره ډوډۍ هم له ولسوال سره خوري، د ملا صاحب له مخالفته يې لاسونه واخيستل، هرځاى به يې احترام كېده. ولسوال په دغه سلسله كې يو مازيګر د حاجي صاحب كره هم ورغى، له يوې خوا بلې خوا سره ږغېدل. ده ورو ورو خبره راوسته، راوسته، په ملا يې راسمه كړه، لومړى يې د ملا صاحب د فعاليت او علميت تعريفونه وكړل، با يې سوكه وروزونګوله: حاجي صاحب! ملا صاحب خو له تاسو سره ډېر وخت تېر كړ، تاسو ته به تر نورو ښه معلوم شوى وي، چې دى اصلاً د كوم ځاى او څه وړ سړى دى؟ له خلكو خو ډېرې ګډې وډې اورم څوك يې د پاكستان جاسوس ګڼي، څوك يې د برطانيې جاسوس بولي او ځينې لا وايي چې په خټه هم پيرنګى دى. زه يې هم چې رنګ، كړه وړه، خوى، خصلت او ژبې ته ګورم زړه مې راته وايي چې ممكن دا اوازې دومره بې څه هم نه وي. خو شك مې په يقين نه دى بدل شوى، تاسو ته څه وړ ښكاره شوى دى؟!
_ خلك دې وويل، خلك په دوو برخو وېشلاى شو، يوه ډله يې نسبتاً عالمان، په خبرو پوه، خولور، له ځانه راضي خو په عين حال كې بېكاره خلك دي، د دوى خولې د خداى نغارې نه، بلكې د شيطان سورڼي دي، چې همېشه بدې اوازې خپروې او د خلكو د تحريكولو او د رقيبانو له سپكولو او ځورولو خوند اخلي.
بله ډله يې چې د ولس اكثريت دى كارونه لري، خو عقلونه نه لري، د دوى په مغزو كې هېڅ خبره په اسانۍ سره ځاى نه مومي، چې ويې نيو بيا يې ترې ايستل له محالاتو دي، ډېرې ستونزې او ډېر دقت غواړي.
د ملا په حق كې لومړۍ ډلې ظلم كړى دى او دويمه ډله خو مې وويل چې معذوره ده، كنه ملا پښتون، مسلمان او ورسره يوه اندازه عالم هم دى، په شلګر كې يې مېگنه معلومه ده، ورور يې ورسره دى او له تربورونو او كليوالو سره يې په ارچې كې مځكه نيولې. د مځكې په ابادولو توښ دى. دا چې خوى، بوى، كړه وړه او لهجه يې بدله ده، زمان، مكان او شرايط هرڅوك بدلوي، څوك لږ، څوك ډېر، مثلاً دا اوس ستاسو ژبه، لباس او ځينې عادتونه كله د پكتيا د اوسېدونكو په شان دي؟ ښاري ژوند، تعليم او رسمي وظيفې بدل كړي ياست.
ولسوال وويل: زه هم دغسې فكر كوم، هسې مې د خلكو خبره درته كوله، هيله كوم چې ملا صاحب ته دغه خبره نه وكړئ، ملا صاحب ښه سړى دى، خوابدى به شي، خوابدي يې نه غواړم.