اوومه برخه

څاښت مهال و، حاجي صاحب په خپله مهمانخانه كې تكيه وهلې او پښې يې غزولې وې، نه يې مېلمه درلود، نه يې د مطالعې لپاره كوم كتاب ورسره رااخيستى و، خداى خبر چې فكر به يې په څلور كنجه نړۍ څو دورې خوړلې وي؟ ملا صاحب ور ورخلاص كړ، له سلام و عليك وروسته ملا صاحب ورته وويل:
حاجي صاحبه! لكه چې په چورتونو كې دې دروختم؟
_ نه څه خاص چورت مې نه واهه، فكر لا ښه دى سړى يوازې نه پرېږدي.
_ څه فكر مو كاوه؟
_ چورتونو ځايونه سره بدلول، مشغول كړى يې وم، خو خبر نه يم چې په څه؟
_ چې عمر مخ په ځوړ شي، د انسان جسماني قوه كمزورې كېږي، نه پوهېږم چې زړښت په دماغي قوه هم اثر كوي، كه څنګه؟!
_ ولې نه؟!
_ له يوې خوا دا خبره كېږي چې سپين ږيري په ډېر څه پوهېږي، عقل يې پوخ شوى وي، مشوره يې صايبه وي، له بلې خوا چې زړښت وجود كمزورى كوي، نو دماغ څه پخه راوړې ده؟!
_ د سپين ږيرو مشوره ځكه ضروري ده، چې هغوى ډېر څه ليدلي او اورېدلي وي، تجربې لري، په دماغ كې يې ډېرې پخې خبرې پرتې وي، خو فكر په زړښت كې كمزورى كېږي. د زاړه په سر كې مزاحم چورتونه او فكرونه ډېر وي، خو لنډ راګرځي، په بله سر شي، يعنې كهولت انسان بېرته د ماشوموالي دوران ته ستنوي، طفل ته ګوره چې هره لحظه يې يوه هوا او هر دم يې بل هوس وي، د فكر بدلون يې يو هوس هم ترسره كېدو ته نه پرېږدي. زاړه هم چې لويې مسئلې ته فكر وګوماري، سل اندېنښنې نورې ورپيدا شي، په نتيجه كې يوه هم سمه نه وي حل شوې.
_د زړښت عمر به د عذاب عمر وي، كه څرنګه؟
_ دومره بد هم نه وي (په موسكا يې وويل) د زړبودۍ له ګټو يوه دا ده چې كه كرۍ ورځ څملې، څوك دې لټ نه بلوي.
په دې خبره دواړو سره وخندل.
بيا ملا صاحب وپوښت: چې هر چا ته ګورم د مشرۍ او رهبرۍ خواهشمند وي، چې په مشرۍ او رهبرۍ كې به څومره خوند وي؟
_چي د كشرانو خولې خلاصې دي، تر مشرتوب لوى مصيبت نه شته.
_ څه فكر كوئ ملي لږران به واقعاً زړور وي، كه به د زړورتوب مظاهره كوي؟
_ د لكونو خلكو خولو ته ځان اچول لوى زړه غواړي.
_ ستاسو په خيال ښه قانون كوم دى؟
_ همېشه هغه قانون په زړه پورى وي، چې موږ ته متوجه نه وي.
_ ښه سياستمدار كوم صفات بايد ولري؟
_ لايق سياستمدار هغه دى، چې د ولس كمزوري ښه پېژني او د ملي قهرمانۍ لقب اكثر د هغوى په برخه كېږي، چې د مسووليت احساس نه لري.
_ يوه پوښتنه كوم، هغه دا چې: نن سبا د ښو تول او د بدو پېغور ورك دى، هر څوك ځينو ته ښه وايي، چې نور يې ښه نه ګڼي، د ښو معيار ولې دومره متفاوت دى؟
_ دا د بشر غريزه ده، ښه خلك هغوى ته وايو چې په موږ پسې ځي او لوى خلك هغوى ته چې موږ ورپسې روان يو.
په دغه وخت خانګى ډم خونې ته ورننووت، د حجامت بكس يې په لاس كې و، ويې ويل:
باداره! نن مې وكتل، چې څوك مېلمه نه شته، ما ويل د حجامت لپاره به مو مناسب وخت وي.
حاجي په خپل ځاى كې راكښېناست او ويې ويل، ښه خبره ده، تيار يم!
ډم لاس په كار شو، چې د حاجي صاحب د سر او ږيرې وېښته ورلنډ كړي، ملا صاحب هم لازمه نه بلله چې حاجي صاحب د غوڅ شويو وېښتو تر باران لاندې وروږغوي، په خونه د سكوت خپسكه پرېوته، ډم پټه خوله لګيا و، د بياتي غچكي اورېدل كېدل او بس.
خان ګل ډم له رنګه تور بخون، په ونه ميانه، له جوسې وچوړكى، د پاخه عمر خاوند و، يو درجن لوڼه زامن يې لرل، چې په ډول او بياتي يې پالل. دا څووم كال و چې دى د شا وخوا كليو مشرانو د ډم په حيث منلى و، په كليو كې ډمان د ولس خدمتګاران وي، حجامتونه كوي، ډول وهي او چې د چا كره غم يا ښادي وي بې مزده خدمت هم كوي، په مقابل كې كليوال (هغه چې څه لري) هر يو د كال څه غله دانه يا ورسره څه نغدې روپۍ هم وركوي. پر دې سربېره يې په ښاديو كې كافي برخه وي. څرنګه چې په نژدې سيمه كې بل ډم نه و، پرديو كليو به هم خپلو ودونو ته ورغوښت، په پرديو كليو كې يې هم ښه غريبي كېده، خصوصاً په رمه والو كوچيانو كې، خانګل څومره چې ښه خدمتګار و، هغومره يې ښه پسته ژبه هم لرله، په جار و قربان به يې مشران او كشران درست له ځانه راضي ساتل. كور يې دلته د حاجي صاحب په كلي كې د ملا صاحب د كاله خوا ته و.
كله چې ځينو كليوالو په ملا صاحب پسې خولې وازې كړې، خانګل داسې ځان كوڼ واړاوه، چې تا به ويل له سره څه اوري نه. له دې امله د ملا هم ورسره جوړه وه، ملا ته له حاجي پرته د بل چا د مرستې ضرورت نه و، خو بېطرفه بنيادم يې خپل هډ وزر باله.
حاجي صاحب د نورو مشرانو پرخلاف نسل، نژاد، هستي او مقام ته په ارزښت نه و قايل، بلكې د انسان اخلاق او موثريت ورته مهمه و، د كار او كسب خاوندانو ته به يې په ښه نظر كتل، په دغه سلسله كې خانګى ډم هم چې نورو به خانګى باله، د حاجي تر پام ښه و.
كله چې د حاجي صاحب حجامت خلاص شو، خانګل د خپل سامان په ټولولو لګيا و، ملا صاحب له حاجي صاحب څخه پوښتنه وكړه: حاجي صاحب! د پښتنو هره طايفه د دوى خپل ډمان لري، چې له نيكونو برجدونو راپه دېخوا د خپل ولس خدمت كوي، ايا دوى د هغو طايفو اصلي غړي دي، كه ځانته كوم قام دى؟ كه ځانته قام وي، په چا به ګډېږي؟!
_ ممكن د هر قام ډمان به د هغه قام غړي وي، چې پخوانيو يې د قام د خدمت لپاره دغه پېشه غوره كړې وي، يا ښايي ځانته طايفه وي او خپلې پيسې پر قومونو وېشلې وي، په يقين سره څه نه شم ويلاى، خو دوى په خپله ځانونه د غوري سلطانانو له اولادې ګڼي او ځانونه د غور شهزادګان بولي. په هر حال، زموږ وروڼه دي، موږ يې له ځانه پردي نه ګڼو، زموږ او د دوى په منځ كې بس دغه توپير دى، چې موږ د ځان خدمت ته ملا تړلې وي، دوى د ولس خدمت ته،ډم ته په سپكه سترګه كتل ناپوهي ده، جهل او لټي موږ بې كسبه، بې كماله پرې ايښي يو. نه ډم سيال ګڼو، نه جولا، نه پښ ته په درنه سترګه ګورو نه تركاڼ ته، حال دا چې دوى كسبګر دى او موږ بې كسب او بې كماله، نو بايد دوى ته په ښه نظر وګورو...
ملا صاحب هم ورسره غبرګه كړه، چې په اسلام كې د نسل، نژاد، تور او سپين فرق نه شته، درست انسانان مساوي حقوق لري، د خداى پاك په حضور كې تقوى مهمه ده، نه نسل او ذات، بله خبره لا دا ده چې رسول اكرم هم فرمايلي دي، چې كسبګر د خداى دوست دى. نو موږ هم بايد د كسبګر احترام وكړو.
خانګل ته دې خبرو خوند وركړ، د دې پرځاى چې په خپل كسب وشرمېږي، او نور هم د خلكو خدمت ته ملا ټينګه وتړي، هوا يې بدله شوه، عام ولس ته به يې كتل، چې ډم ته د سيال په سترګه نه ګوري، حال دا چې دى د حاجي صاحب په قول، د غور شهزاده او د ملا صاحب په وينا د خداى دوست دى، بايد ځان له دې سپكې وژغوري.
د خانګي له ذهنه د كمترۍ احساس كډه اخيسته او پرځاى يې د اشرافيت غرور اړول، ډېر ځله به يې له ځان سره وپتېيله چې كه له ډول او بياتي لاس واخلي، كوم بل كار كسب ځانته پيدا كړي، په دې توګه به ممكن د ډمتوب سپك نوم له ځانه ليرې كړي، خو تش لاس يې دښمن و. نه يې سرمايه لرله، چې ورباندې د جايدادونو خاوند شي، نه يې بل كار كسب زده و، نه يې د ډول او بياتي ګټه په بله مزدورۍ كې ليده. مجبور و چې غاښ وچيچي او تقدير ته غاړه كښېږدي.
د خانګل لا په هر حال دومره له ډمتوبه ورټ نه كېده، مېرمن او لوڼه يې كافي عوايد و، بې ميو مستي كړې وې، چې كتل به يې تر ټولو ښه خوري، ښه اغوندي، بيا هم له سيالۍ وتلې او ډمانې بلل كېږي، همېشه به يې خانګل ته ځغونځي و، چې مګر بل كار نه شته، چې په سيالانو مو ګډ كړي، د نورو ښځو او لوڼو ته وګوره، د خوړو پختن لا پرېږده، په خوړلو به يې نه پوهېږي، خو موږ به سيالي نه ګڼي، دا ټولې چارې د ډول ميرات مړي دي.
خانګل په دوه كې ورك و. له يوې خوا يې له كوره تر اوره د لوڼو دغه اوږد څرخي او ورسره دده په سر كې هم د بلې هوا لګېدل، له بله پلوه د دومره عوايدو له لاسه وركول هغه هم په سپېره ميدان حيران كړى و، چې څه وكړي.
لوڼو ته يې چې تر اكثرو جايداد لرونكو ښه رسېدل، همېشه يې له خوبه خوړلې او له خوبه څښلي وو. دا ګومان يې نه كاوه چې كه يې پلار ډول له غاړې واچوي، بيا به دا بنګي بوزۍ نه وررسېږي، بلكې دا فكر يې كاوه چې پر دومره ښه ژوند سربېره كه مو پلار ډم ګرۍ ته شا كړې، په درست ولس كې به د ټولو نوكران او بې ارزښته ډمان نه يو.
د خانګل مېرمن هم غوښتل چې دا غړوندى واچوي، خو ورسره دا فكر هم و، چې لومړى بايد بله داسې ذريعه پيدا كړي، چې ګوزاره يې ورباندې وشي. په بحثونو كې به يې د لوڼو ملا تړله، خو دا به يې هم ورسره ويل: پلار تر خوږ ګوته مه نيسئ، لږ يې ساړه خورئ، خير يې غواړئ، له پلاره، له نيكه چې مو دا كسب كړى دى، څو ورځې به يې نور هم وكړو. وګورو كه چېرې د ملا صاحب غوندې د ناقلو په ډله كې پنځه پټيه مځكه په لاس راغله، د خانۍ چل موږ ته لا ښه راځي. خاني لا څه ده؟ چې ښه خورې، ښه اغوندې، خو چې د ډول او د بياتي له لارې نه وي، هرڅوك به دې عزت كوي.
خانګل د كور بحثونو په اندېښنو كې ډوب كړى و. نه پوهېده چې څه وكړي، د خپلې مېرمنې خبره يې په زړه لګېدلې وه، خو د مځكې لاس ته راوړل هم د هر چا كار نه و، ملا صاحب ورته هوښيار او د خير سړى ښكارېده. ملا صاحب ته يې ډوډۍ وكړه، چې ښه غوړ پلاو يې له سره كړي چرګ سره ورته كښېښود. د خوراك په ترڅ كې يې ملا صاحب ته كيسه وكړه او د هغه نظر يې وغوښت.
_ نه كسب په اسلام كې غندل شوى، نه په نننۍ نړۍ كې چا ته عيب ښكارېږي، زموږ ځينې خلك كه درته د سيال په سترګه نه ګوري، بې علم او بې كماله خلك دي. سوكه سوكه به وپوهېږي، حوصله كوه، دا ډوډۍ چې نن سبا له دې لارې دررسېږي، له بلې لارې به يې خدايزده چې مومې، كور دې ګڼ دى او په ښو خوړو هم روږدي شوي ياست، بل به څه كار وكړې، چې كور ورباندې وچلوې؟ نه د تجارت سرمايه او تجربه لرې، نه ملك پټى، د كلي په واړه دكان كې به څو وګټې چې ستا د اولاد ضروريات به ورباندې پوره شي؟...
_ زه هم چې ګورم اسمان لوړ دى او مځكه كلكه، پلرونه مې دې اوس خداى وبخښي، موږ ته يې دغه ډول او بياتي ګانې په ميراث كې راپرې ايښي دي. د كور له خوا ډېر مجبورېږم، كنه زه لا ډمتوب دومره ځانته شرم نه ګڼم، سملاسي خو مې د كور پرده ورباندې خوندي ده، خو هغوى راته وايي چې دا غړوندى له غاړې وباسه، چې موږ هم په سيالانو ګډ شو.
_ كه دې كار ته شا كړې، ژوند به دې هم تريخ شي، نه به پلاو دررسېږي، نه چرګان، اولاد به دې دغه اوسنۍ مزې غواړي، ته به وچه سپوره ډوډۍ نه شې ورته برابرولاى.
_ كه ستاسو غوندې كور كومه مځكه په لاس راشي، بيا به څرنګه وي؟
_ هو، بيا به ښه شي، خو هغه هم په دې شرط چې څو دې مځكه ابادېږي، باغونه دې رسېږي، كور دې جوړېږي، ته دا پېښه ورسره جاري وساتې، يا دا چې له ښو خوړو او ښويو جامو لاس په سر شئ.
خانګل څه چورت وواهه، بيا يې وويل:
دا هم ګرانه ده، نه مو سپوره تر ستوني تېرېږي، نه د سپما چل راځي، بيا هم مځكه ښه شى ده، نه پوهېږم څرنګه به لاس ته راشي؟
_ د مځكو لاس ته راوړل هم ډېر مصرف غواړي، هم ډېرې منډې او اوږد انتظار.
_ تاسو ته خو ژر په لاس درغله.
_ هو ما ته بې تكليفه او ژر په لاس راغله، دليل يې دا دى چې يو خو زموږ وكيل د خير سړى و، پنځه سره ګوتې يې په خوله نه منډلې، چې د مځكې په تمه مو بيا ورونښتېځي، موږ ته ژر په لاس راغله، دا داسې مځكه نه وه چې نورو منلې واى، هم د درست ارچې پايان اب ده چې د ضرورت په وخت يې اوبه لږې وې، هم يې خاوره ډبرينه ده، په ډبرينو مځكو كې نه كار ښه كېږي، نه كښت سمه وده كوي، چې زما مځكې ته ورشې، وبه ګورې چې څومره ډبرې مو راټولې كړي او پولې مو ترې جوړې كړې دي؟ علاوه پر دې زه يې نور حاصل ته په تمه نه يم، ما له حاجي صاحب څخه اورېدلي وو چې ويل يې په ډبرينه مځكه كې بادام ښه كېږي، ځكه چې بادام په خپله غرنۍ ونه ده، زه په دې فكر كې يم چې ورو ورو درسته مځكه بادام باغ كړم.
له هغې ورځې په هيسته به خانګل له هر چا پوښتنه كوله، چې بيا كوم وكيل د مځكې امر راوړى دى كه نه؟ دا ورته ملا صاحب ويلي وو چې وكيلان، د پنځو روپو په بډل كې په بل نامه غير مستحق سړي ته هم د بل چا استحقاق وركوي، يعنې په ليسټ كې د شربت نوم وي، د خانګل نوم شربت خان كړي، اصلي شربت خان پرځاى پاته وي، حق يې خانګل ته سپارل شوى وي.
خانګل په دې خبره لا غوړېدلى و، ځكه چې نوم يې هم بدلېده.