حيات الله ( رفيقي )

استعداد څه ته وايي؟

موږ ټـــــــوله ددي کلمــــي سره څـــه ناڅـــــه بــلـــديــــت لــــروځکـــه داکــــلـمه (استـــــعداد) زمـــوږ پـــه ورځــني ژونـدکي هــــره ورځ د خلــــگو د خـــولــوڅــــخه اورېــــدل کيـــــږي خـــوپـه حـقـــــيـــقت کــي به زه گـــــمان کــوم چـــي ډيرلـــږخلــــــک ددې کلــــــمې (استـــــعداد) په مــعـــني پــــوهيـــــږي ، نــــوددي دپـــــاره چـــي ددي کلـــــمي پـــه اصــــلي معـــــني بانـــدي وپـــوهيږو نــو بايــــد داکلــــمه د لغــــت د اصــطــــلاح د رويـــه وپېــــژنو، نــوکه داســــي وکـــړو نو بايـــــد ووايــــو چي استــــــعداد: ويـــوه کـــارته داســــــي تيـــــارېـــــدل چي دهـــــغـــــه کارتـــــوان اوطــــاقــــت پــــه ځـــان کي ولـــــــري خوپـــــه حقيـــــــقت کـــــــي دا کـــلــــمه د ارواح پــــوهنــــي د اصطــــــــلاحاتو د جـــمـــلي څــــخه را اخــــيــــســـتل ســــوې يــــوه کلــــمه ده .
داکلــــمه دارواح پــــوهنـــــي د رويــــه داســـي تعــــريف کېــــــــــداي ســــــــي :
( استــــــعداد عبــــــارت د يــــــو چـــــا د زده کــــــــــــړي شخــــــــصي قــــدرت پـــه يــــوه ټــــــاکلـــــې ساحـه کي .)
کـــــــوم وخــــــت چـــي موږ وايـــــو احــــمـــد په ريــــاضي کـــــي د ډېـــر ښــــه استــــــعداد خـــــاونـــد دي نو زموږ مقـــــــصد ددي کلــــــمې څـــخه دادي چـــــي احـــــمدد حـســــاب پــــه مضـــــــمون کــــي د ښـــــي زده کـــــړي تــــوان پــــه ځـــــان کــي لــــري نـــوداســــي مـــوږ نــســـــو ويـــــلاي چــــــي احمـــد ډيــــر ښـه ذکــاوت لـــري ځکه چـــي ذکاوت او استعداد يوله بله توپيرلري دادوې کلمې بايديوله بله سره گډي نه کړو .
د هـــــوښ او ذکــــــــاوت تعـــــــريف داســـي نه دي لکه داستــــــعداد تعــــــريف، استــــــعدادپــــــه يوه ټـــــاکلې ساحـــــه کـــــي دزده کـــــړي يــــــوشخـــــــصي قــــــدرت تــــه ويــــل کيـــږي مـــګـــرذکـــــاوت او يــــــاهـــــوښ بيــــاداســـــي نـــــه دي هـــــوښ او ذکــــــاوت يـــــــــوه عمــــــومي جنــــــبه لري يعنــي داچي که يـــوشاګـــرد د کانکور پـــــه ازمـــــوينه کــــي ښه نــمرې يوسي نــــو موږ ويـــــــلاي سو چـــــي دغه شـــاګر ذکـــــي او يـــــا بـــــاهــــــوښه شــــاګــــرددي خــــواستــــعداد په ټولــــومضاميــــنوکي د زده کړي نه لــــــري دلــــي چـــــي هرڅــــوک په يوشي کـــــه نه په يوشـــي کي استـــعداد ولري خوشايد باهـــوښه اوذکي ونه اوسي خوځيني خلک هم باهوښه اوهم ديوه خاص شي په هکله باندي دښه استعدادخاوندان هم وي .
مگــــر په حقيــــــقت کي که يو څـــــوک ولو کــه باهوښه او ذکـــــي هم وي اود مکــــــتب په ټـــــولومضاميـــنوکي ښې نمرې هم وړي وي اويايې وړى مگرسره له دې هم په يوه ځانګړي څانگــــه کي دده علاقــــه زيــــاته وي چـــــي هـــــغه څانـــګه دده د استـــــــــــــعداد څانـــــــګه ده اودي بــــــه هميـــــــشه دا کـــوښـــــښ کـــــوي چـــــي خپــــــل ډير وخـــــت د هغـــــه څانـــــګي تــــه ورکوي چـــــــي دي پـــــه هـــــغـــه کــــي دا ستـــــعداد خاونـــــــد وي ، خــــوداهم بايــــــــد جــــــــوتــــه ســـــي چـــــي په حقـــــيــقت کـــــي هيـــــڅ يـــــوڅــــــــوک هــــــم بـــــې استـــــــعداده نـــــــه دي داخـوشي چټـــــــــي خـــــبري دي چـــــــي يــــوڅــــوک راولاړيـــــږي او بـــــل يوه تــــــــه د بې استــــــــعداده خطــــاب کــــوي پــــه حقيــــــقت کــــي بـــــه هغـــــــــه څــــــوک يــــوبل څــــوک يعــــنـــي يــــــوښـــــــونکــي ، پـــــلار او يـــــــا بـــل يــــــو مشـــــر او يـــــــــــاد يــــــــوه خـــــاص فـــــن خاونــــــــدوداســـــي يـــــو چــــــا تـــــــه د بــــــې استــــــعداده خطـاب کــــــــوي چــــــي نـــــــــومــــوړي دهغــــــه مضــــــمـــون اويــــا د هـغې څانـــــــــګي ســــــره عـــــلاقه نــــه لــــــري ځکــــــه نـــــواستــــعداد يــــــې هـــــــم نـــه لــــــري اوپــــــه حقـــــيــــقت کــــــي دا کــــس بـــې استــــعـــداده نـــــــه دي خـــــودي پـــــــه يـــــو بـــــل مـــــضـــمــون کي ، بـــــــلــــه څانـــــــګه او بــــــل فــــــن کــــي د استـــــعــداد خــــاوند دي ، زمـوږ پـــه هـيــــوادکـــي د استــــــعداد و نـــمــو او انکــشـاف تـــــــه چنــــــــدانــي تـــوجـــه نـــه کيـــــږي ځـــــکه چــــي زمـــوږ مــشــــران هـمـــېــشه خـپـــــل کــــشــــران د خپــــــلـــي خـــوښـــــــي استـــــعــداد تــــه هــــڅــــوي يـــعـنـــــي هـغــــه څــــه پــــه زده کـــوي کـــــوم چــــي دي ئــــې غـــــواړي پـــــدي صــــــورت کـــي نــــوبــيــا هـغــــه څــــوک چـــــي بـــايـــد ښــــه وروزل ســــي او د هــــغـــه څـخه خپــــــلــه ټــــولــــــنه پـــــوره گــــــټه واخـــلي خـــودگــــــټـــي پــــرځاي تـــاوان راوړي يــابـيـــخــي هــــغـــه کــــارتـــرک او يـــا هــم انحرافي لاري ونيـــسـي بـيــــــخـي يــــې ژونــــد پـــر بــــــلـــه خـــوا روان سي نـــــه يـــواځـــي داچــــي د ټــولـــــنــي پـــــه درد، دوا نــســـي بلــکه بـــــرعکـــــس د ټـــولـــــنــي د اوږو بـــــارهــــــم ســــي ځکــــه چي دي پــــــــه زوره پـــــه هــــغـه رشــــــته کـــي روزل کيـــــږي چــــي پــــــه واقــــــعيـت کـــي دهــــغـــه رشــــتي استـــــــعـــداد نــه لري .
دلــــــتـه نـــــو بـــايـد دي خبـــــري تــــه پــــــوره پــــامــلرنه وکـــــــړل ســــي چـــي بــــايــــد، مــــور، پـلار ښـــــوونــکـي او يـــابل مشـــــــر هـغــــــه شــــــاګــــرد، مــحـصل ، ديــــوه فــــــن زده کونکي تــــه دبـــــې استـــــــعداده ،غبــــــــي ،لـــــټ ، نـــــالايــقــــه ورتـــــه ونــــه وايـــــي ځـــــکه چــــــــي پـــه نــتـــــيجه کـــــي ډيـــــرنــــــاوړه حـالــــــــت را پــــيـــدا کـيــــــږي انـحـــــــرافـــات رامــنــــځ تــــه کيږي لــــکـــه مــــــــخ کـــــي چــــــي مــــــي اشــــــاره ورتــــــــه وکـــــــــــړه ، خـــــــــــو پـــــــر ځــــــــاي ددي چـــــــــي خپــــــلو کـــــشــــــرانــــو تــــــه دغـــــــه نـــــــــــاوړه کـــلـــــــمــات استــــــــعــمـــال کـــــړو بــــايـــــد د لـــومــړي څـــــخه خپــــــل کـــشـــر، شـــــــاګـــرد او يـــــا زده کونکي تـــــــه ځــيـــــر شـــــو پلټـــــــــــني پــــســـي وکـــــــړو تــــر څــــو دهـــغه استـــــعداد پيــــــداکـــــړو هــــغه تــــه انکــــــشــاف ورکـړو، تشويق يــــــې کـــړو تـــــرڅــــو د خــپـــــل استـــــــعداد پــــه نـتــــيـجـــه کـــي هغــــه دهـغــــه څـــــانــــګي پــــــه بـــــــرخــــه کــــــي کــــــوم چــــي دي يــــــــې استــــــــعـداد ولــــــري يــــــووړ او لايـــــق شـــخـــــــص ځـــني جـــــوړ ســــي چــــي دابـــه نــــه يــــواځي دا چـــــي دده دکـــهــــــول اودده د ټـــــولــــــنــي د نــېــــــکـــمـــرغــــي سبـــب بــــه ســـــوي وي شــــــــايد چــــي د ټـــــول بـشــــريــت د پـــــاره دي داســــي وړکارونه وکـــــــړي چــــي نړۍ پــــــه هــــــغــــه و ويـــــاړي چـــــي لــــه نېــــکـه مـــــــــرغــــه دايــــــوحــقــيــــقــت دي پـــــه نــــــړۍ کـــــــي داســــــــي ډيـــــــــر شــــخــــصـــيــتـــونــــه را پــيــــــداســـــوي دي چــــــــــــي دده داستــــــــعــداد پـــــــه نــــــظـــرکـــي دنــــه نــيـــولــــو پــــه زور او يـــا جبـــر يــــوهـــغـــــه څـــــه پـــــه زده کــــــول غـــــــواړي چــــــي د هـــغه د استـــعـدادســـره سمـــون نــــه لـــــري خـــــوهـــغـــه پــــه لــــومـــــړي کـــــي مـنــــــــحــــرف او پــــــه پــــــاي کــــــي خــــپــــل اســــــتــعـــداد تــــــه ورگــــرځـــــيـــــدلي دي چـــي نـتـــــيــــجــــه کـــي داســـي يــــو څــــــــوک ځنــــي جـــــوړ ســـــــوي دي چـــــــي بـــشــــريـــت دهـــغــه پـــه اختـــــراعـــاتــو کــشــفــــياتو ويـــــاړي .
پـه پـاي کــــي زمــــا يـــواځــنــــي هــيــله د خــپــلو درنـــو دوستــــــانــواو ددې مــضــــمون د لـــوستـــــونکــو څــــخه داده چي خپـــل کــشــــران ،شـــاګـــردان او يــا د فـــن زده کــــونکـــي په هغه نــاوړه الــــفاظـو مـــــه تهــــديــد وي کـــوم چي وړاندي اشاره ورته وکړل سول داستعدادسره سم کشران وهڅوي تشويق يې کړي ترڅوهغه خپل استعداد وځلوي او يو نېـــــک شخص ځيني جوړسي .
تــر څـــــو دې ځـــپـــل ســــوي ټـــولـــنــي تــه يــــو وړ او د کــار مـــصـــدر وګــــرځي .
اوس بــــه راســـــوودي خـــــبري تــــه چـــي د استــعــداد ســــــر چيـــــــنه چـــــــيـــري اوکـــــومه ده ؟
دپــــورته پوښتــــنـــي پــــه اړه د روا نشــــناسـي د عــلم ډيــرو پـــوهانــو پــه دي اړه ډول ډول اومختــــلف نــــــظـرونه ورکــړي دي يـــوه ډلــه پوهان دغه استعداد،دوراثت څخه بولي اووايي چي استعدادديووراثتي خاصيت دي اواصلي منبع اومنشاء يې وراثت بولي اوداسي انګيري چي دزده کړي دغه وړتيا او تــــوانا يـــــي د ټـــاکلو او خاصـــو رشتو او هم د نورو خصـــلــــتونو پـــه واســـطه د پـــــــلاره څــــــخه وزوي تـــــه نــــقــل کيـــږي ،ځکه داډېــــرځله لــيدل سوي دي اوليــــدل کيــږي چي زوي همــــيشه د پلار مــسلک اوريشته تعقيب کړې ده ځکه نوداددې معني ورکوي چي د استعداد اصلي منبع اوسرچينه وراثت دي او دا يو وراثتي موضوع ده مګر ځيني بيا د استعداد اصلي منبع او سرچينه چاپېريال بولي اوداســـــي وايې چــــي د چاپيريـــــــــال تاثــــير د اشخاصو پـــر ټول ســـلوک باندي پرېوزي او ژور اثر پرکـــوي اودهغه سلــــوک ته يوقـــاطع او تعــــين کــونکي خاصيـــــت وربخــــــــــښي .
مثلاً که د يوه هلک پلارنجار وي او زوي يې هم يو لايق نجار کيږي دا نو بيا دا معني نه ورکوي چي دده استعداد، د پلارڅخه په ارث ورپاته دي بلکه دا تاثيرد محيط ياچاپېريال دي ځکه چي دي د يوه نجار په کورکي لوي سوي دي اوده په خپلو ټولو حواسو باندي د نجاري فن حس کړيدي او همداسي نور فنون ،څانګي او حتي پيښي ،حرکتونه اوعکس العملونه اوپه دي جمله کي مسلک اوفن هم شامل دي .
داهم بايددياده ونه باسوچي دهغه محيط ياچاپيريال تاثيرات د انسان پر جمساني او فزيکي جوړښت باندي هم ژور تاثير ښندي کوم چي دي په هغه چاپيريال کي را لوي سوي او اوسيدلي دي البته دده مسلک هم ددې چاپېريال له تاثيراتو څخه وتلاي نسي .
دا هم بايد ووايو چي روغتيايې وضعه ، جسمي ، وضعه د خوراک يا خوړلو شرايطو عوامل هم په چاپېريال کي شامل او د چاپېريال ترخاصوتاثيراتو لاندي دي د بيلګي په ډول د يوه ټاکلي انسان جسمي وضعه دا ايجابوي چي هغه څوک يا انسان به نسي کولاي چي ځيني مسلکونه په عملي ډول زده کړي چـــي البــــــته دا نقيـــصه د استـــــــعداد د کمزوري سبب کېداي سي او يــــــا کيــــــــــږي .
دلته بايد په زغرده وويل سي چي د استعداد په منبع او سرچينه کي دواړه عوامل يعني هم وراثت او هم چاپيريال دواړه ډير ستر رول لري او دا دواړه عوامل په استعداد کي لوي رول لري او نو کيداي سي چي دا دواړه د استعداد، د سر چيني او منبع ، په حيث وشمېرو.
ځيني خلګ داسي انګيري چي استعداد او علاقه يوه معني او يو مفهوم لري نودا کلمات مترادف کلمات دي خو خبره داسي نه ده که څوک دا دواړي کلمي مترادفي وبولي نو اشتباه به يې کړې وي ځکه په ډېرو ځايوکي د دوي په منځ کي فرق په مشکله تشخيص کيداي سي ځکه نوخلک داسي اشتباه کوي چي دادوي کلمي يوډول مفهوم اومعني لري که څه هم په ځينوخاصوساحوکي دادوي کلمي انډول او خپل تړون ساتي ځکه په ځينو خاصو ساحو کي علاقه ځيني وخت د استعداد کومکي او د ځواک باعث کيږي ځيني وخت بيا استعداد د علاقي کومکي او د.....باعث کيږي . ولي داسي ډېر پيښيږي چي علاقه ځيني وخت ډېره ځواکمنه او شديده وي خو استعداد بيا کم واکه او هيڅ وي .
د مثــال پـــه ډول : کــــه څـــوتـــنه وغــواړي چــي يوه خــارجــــي ژبـــه زده کـــړي نــــو زيـــاته علاقــــه يــې دا وي چــي د زده کــــړي د پـــــاره پــه يوه هـفــــته يــوه کــورس ته ورسي بله هفته بل کورس ته ځکه دا ددوي شديده علاقه ده د ژبي د زده کړي د پاره مګردوي د ژبي د زده کړي استعداد نه لري لومړي دوي بايد دا استعداد په ځان کي پيداکړي چي د ژبي اصول ، قوانين زده کړي او ياد خپلي مورنۍ ژبي پر اصولو باندي د زده کړي په د ستوري اصولو باندي ناخبره وي نودي څنګه کولاي سي چي دا استعداد پيداکړي چي زبه زده کړي که څه هم زياته علاقه به ولري خو استعداد به نه لري .

او يادا مثال : که موږ په يوه ښوونځي کي د يوې ډلي زده کونکو څــــخه پوښتـــــنه وکړو چـي تاســــي په راتلـــونکي کي څه شـــي غواړي چـــي و اوســــي شايد ډېـــرشاګــــردان دا ووايـي چـــــي مــــوږ غـــــواړو چـــــي ډاکتـــران ســـو او د طــــب پــوهنـــځي ووايو، چـــــي دا يــــوحقــــيـقــت هـــم دي .
دا پـــــه واقـــــعيت کي ددوي عــــلاقه ده چـــي د طـــب ســــره بـــه د خاصـــو مــــواردو پــــربنــــياديې علاقــه پـيداکړي وي نــودلـــته راځـــو ودې پــوښتـــني ته چـــي ايـــادا ذوق په رښتيا ســـــره رښتـيـــني او صـــادق دي کــه يا؟
ځيني شايد ددې مسلک سره په واقعي ډول علاقه ولري مګرځيـــني بيا د مسلک د ظـــــاهري شکـــــل پراساس دا غواړي چي بايد طبـــيب سي ځکه چي طبيب زموږپه ټولنه کي يوه ښه پرستېج لري ، ډاکترښه عايد لري ډاکترکولاي سي چي د خپلوهمـــنوعانوسره د روغتياپه اړه ښه کومک وکړاي سي ، ډاکتر د زخــمونو جوړونکي دي حتي ډاکتردي چي انسانانو ته ژوند وربخښي که يې پردنيا ورځ پاته وي .
خـــوسره ددي ټولــو صفاتوکه د د غوشاګـــردانوڅخه که واقعـــي او حقيــــقي ټــســـټ واخستـــل شي دا بـــه ممتــحن ته جــــوته ســي چي شاګردان په نسبت وطـب ته په يوبـل مضـمون کـــي ډېــــري نمري وړي دي دلته نو ددوي د ټــســــټ څـــخه دا معــلومېــداي ســي چي دا غه شاګــــــردان د ځينو ملحوظـاتو پـــر بـــنـا، د طـــب سره علاقه ښئ مګــراستعداد په يوبل مضمون کي لري زموږ په هيواد کي ځيني کورنۍ داسي هم ســــته چي د خپل اولاد، و استعداد ته يې فهم نيــــولي وي او د خپـــل اولاد ســــــره دده د استعداد پـــه روزلو او انکــــشاف کي کـــومک او مـــرسته ورسره کوي اوعلاقه د هغه استعداد په اړه راپار وي ځکه چي موږ د مخه داسي هـــم ويلي وه چي استــــعداد او علاقه يوله بله سره ډېري نژدي اړيکي او سره تړلي دي چي دا تړاو د يوچاپه استعداد پوري تړاو لري چي علاقه يې صادقانه او ريښتونې وي نه د ځينو کاذبو اومادي علايقو پر بناء. نو ددي د پاره چي دا ځانته معلومه کړو چي استعداد د يوچا په درست ډول وپيژنو، نو مجبوره يو چي د استعداد ارزيابي وکړو: ځکه چي استعداد هم درلودونکي د مختلفو او پيچيده توکو د ترکيب څخه رامنځ ته کيږي نو ددي دا رزيـــابي تـــوازن ډېـــر مشــ کل کاردي چي د روانشناسي د علم په وړاندي قرارلري .
داستــــــعداد ازمـــــــايښــــــت د ارزيابـــــي، پـــــه کامل او پــــــوره ډول د وســــــــه وتــــلي کـــاردي ځکـــه پـــه استعــــداد کـــي يـــــــو زيــات شميـــر ډول ډول عوامــل د ارزيابــي پـلان کـــړوخـــوبيـــابه هـــم د پـــوره کاميــــابي امـــکان ونــــه لري نــو درســـــته خبره به دا وي چـــــي د مـــخه تر ارزيـــابي بايـــد د شــــاګـــردانو د استعداد پــــه اړه معــــلومـــات پـــه عـــملي ساحه کـــي هــم ولرو چـــي ددي معـــــلومات د لاســــــته راوړلــو ښـــــه کومکـــيان د شاګـــردانو والديــــن ښـــوونکي اودهغوي ملګري او ټولګـــي وال دي نـــوکه چيري د اســـتعداد د ارزيــــابـــي د پـاره ازمــــايښـــــت ګــــر(ممــــتــحن ) دا کومـــکونــه لاســــته راوړي امکـــان لـــري چـــي د ډاډمــن استعداد نتـــايـــــج دي پــــســــله ازمويــني څــخه لاســــته ورســي .
نوکـــه چيـــري داســــــي ارزيـــــابــي امکـــــان ولــــــري او د ارزيــــــابـي وســـــايل برابــــــــر کـــــړل ســـي نــــو ددي کــــار پـــه نتـــــــيــجه کــــي بـه د ښـووني او روزنـــــي پــــه اړه زيـــــاتـــي ستـــــونــــزي د منــــــځــــه ولاړي ســـــي ، داځکــــه چـــي تــــــاسي ټـــولــو د قـــدر وړ لــــوستـــونکو تــــه دا څـــــرګــــنده ده چـــــي د انــســـــان شخــــــصــــيـــت يـــــوه پېــــــچــــلــې او مغـــــلــــقه پديـده د خلقــــــــيـــت ده نــــوځکــــــه ددې پېــــــچــــلي او مغـــــلقـــــــي پـــديــــــدي ازمـــــايښــــت او ارزيـــــابــي لـــکه څنـــــګــه چـــــي ښــــــايـــــې امــــکــان نـــــه لـــري ځــــکه دا پــــه پــــر مــختـــــلـلو هيــــوادو کــي پـــــه ډېــــــــرو پـــر مخــــتــلـــــلو وســــايـــلو د ازمــــويــنـــي کــــار ســـــرتــــه رســــــول ســـــويــــــدي بـيــــايــــــې هـــــم سلـــــو کـــي ســــل پــــــه دې نـــــه دي تــــوانېـــــدلــي چــي د شخـــــــصيــــت د اجـزاو لــــه هــغــــه جـــــملي څـــــخه د استــــعداد پـــه پــــوره ډول پيـــــدا کــــــړو، د استـــــعداد معلــــومـــــول پـه رښتـــــيـايـــــو اســـانه کـــــار نــــه دي د استـــــعداد د پــــوره مــعلومــــــولـــــو د پـــــاره کــــــولاي ســـــوچـــــي يــــــوه اوږده لاره خپــــــــلــــه کــــــړو،دا لاره بــــــايـــــد د وړکـــــتـــون او يــــا د مـــــور د غـــــيـــږي څــــخه پــــه دقـيـــــقه تـــوګـــه عــمـــلي کـــــړو نـــــوکــه دا کــــار وکــــــړو شــــــايــــد د استـــــعــــداد، په عــمــــلي پيــــدا کيـــــدو کــــي بـــه مو بـــــري تــــرلاســــــــه کــــــړي وي ، دا عــــمــلـــــيــه لــــومــــړي د انـســـــان د لـــــومــــړي چــــاپــيــــريــــال څــــخه راپـــــــيــــل کيــــــــږي يـــعــنــــي هــــلـــــتــــه د کــــوچــــنـــــي نـــاستــــــه ، خـــنــــــــدا، لــــــوبــــي ، کــــتــــــل او اورېــــــدل دا ټـــــول تــــر دقــــــيــقي مطــــــالــعي لانـــــدي نيـــــول کيــــــږي او هــغــــه کـــــورنـــۍ چـــي عـــــلاقـــــه ولـــــري چـــــي ددي کـــوچـــني ښـــــه راتـــلونـــــکـي ولــــــري نــــو د خــــپــل کــــــوچـــنـي د استـــــعـــداد، معــــلومولــــو د پـــاره لــوړ ټــــول موضـــــوعات ترڅيړني اوپاملرني لاندي ونيسي چي وروسته بيادادنده په ښـــوونـــکو ( مدبيـــــاتو) پوري اړه پيداکوي چي بايدښونکي د خپــــلوشاګــــــردانو ټـــولوحرکـــــاتوکـــړو وړو تــه پـــه جدي ډول توجه ولـــــري چـــــي دا کــــاردونــــه سخــــت نه دي کــه ښــوونکي يــوه وړه د يـــاداښـــت کــتابچه ولـــري اودخپــــل هـــرشـاګـــرد تــه يـوه پاڼــه واچـــوي اوهره ورځ د هــغه د کـــړنو ياداښــــت پکښي وليــــکي د شــــاګــردانو د استــــعداد د معـــــلومېـــدلوسره زياته مرســـته کيــــداي سي او د تيـــرو کلـــونو د ازمــويني نمري هم بايددخپلوشاګردانودځان سره ياداښت کړي .که څه هم دټولګي ساحه اودښودنکوتماس دزده کوونکوسره ډېرلنډدي ولي چي ښـــوونکي دهغه ماوراي صنــــفي فعاليــــتونه لکه ، تخنيکي کارونه ، لـــــوبي ، هنري ، کارونه ، ادبـــي فعاليــتونه اوداسي نورخوبياهم د ښوونکونـــظرډېـــراهمــيت لري .
تر څو موږ وکــــــولاي سو چـــــي د والـــدينـــو، ښوونکو او د هــــغـــو د ملــــګرو څــــخه د معــــــلومـــاتو د تـــــــرلاســــــــــه کــولـو وروســـته ، بيـــــاوکـــولاي ســــواي چــي د هغــــو اشخـاصو چــــي موږ تر نــــظر لانـــــــدي نيـــــولي دي د استعداد تـــه ير پـــــراختــــــيـا او پرورښـــــت ورکــــړو دا پراختـــــيا او پـــــــرورښت لــــکه نـــور هـــرڅه د چاپيــــريال څخه متاثره کيږي نو د استعداد په نمو،پرورښت او پراختيا کي هم د چاپيريال زياته ونډه سته خصوصاً د کورني چاپيريال تاثير او اغيزي .
لکـــــه څـنـــــګه چـــــي کــــــورنۍ چـــاپــيــــريـال دانسان د شخـــصيـــت پــــه جــــوړولـــو کــــي هر اړخيــــــزه ونــــډه لري نـــوهمـــــــدا ډول د استــــعداد نمـــــو او انکــــــشاف هـــم د همدي چـــــاپيــــــــريال څــــخه راولاړيـــــــږي نمــــو کــــوي مـــــخ تــــه ځـي او د انکـــــــشـاف پـــــړاوونه وهـــــي ځـــــکه چــــي انـــــــسان يــــو ځــــواکــــمـــن ، پـــــوهمـــــن او مـــــــخ کــــښ تـــــريـــــن حيــــــوان ددي خـــــــاوريـنـــــــي نــــړي پـــــرمـــــخ پــــروردګار(ج) پيــــدا کــــړيـــدي او هغـــــه تـــــوانـــا يــــې چــــي پـــاک خــــداي (ج) دده پـــه وجـــــود کــــي ايــښـــې ده بـــل مــوجــــــود، دهـغـــه څـــــخه بــې بـــرخـــي دي يــــوه ډلـــه پـوهــــان پــــه دي عقــــــيـــــده دي چــي وايـــــې د پيـــــدايـــښت د لـــومـــړنـــي څــــخه بيــــا تـــر اوسـه انـســـــان پــــر يـــوحالــــــت او شـــکل بـــــانــــدي نـــه دي پــاتـــــه ســوي او همــيشه يــــې د خپــــــل ځانګـــــړي استــــعداد او د هغه د انکـــــشـــاف پـــه بـــرکت پــــه ژونـــــد کــــي د پــــرمختـــګ پړاوونـــــه وهــلي دي او لامــعـــلومه نه ده چـــي ددي استـــعداد پــه واسطه بـــه لا کــوم ځاي تــه ځــان رســـوي .